Ενας μανικός σκαραβαίος

Το κείμενο που ακολουθεί, αναδημοσιευμένο στον τόμο «Προσωπολατρία» (Νόηση, 2013), είχε πρωτοδημοσιευτεί στον αφιερωματικό τόμο «Ο Ηθοποιός Αλέξης Μινωτής» από τις εκδόσεις Καστανιώτη (1983), ένα κείμενο που ο μέγιστος αυτός ηθοποιός μας και σεβαστός μου φίλος είχε δεχθεί με άκρα παραδοχή: «Οταν ο Μινωτής ήταν ακόμα με τον συνεταιρικό θίασο Βεάκης – Παξινού – Μινωτής, το 1930 στο Θέατρο Κυβέλης στο Σύνταγμα, νέος, πολλά υποσχόμενος ηθοποιός, πήγε σταλμένος από τον Βεάκη στον Βασίλη Αργυρόπουλο, τον μεγάλο λαϊκό κωμικό ηθοποιό που έπαιζε τότε στο Θέατρο Κεντρικόν, να πάρει μια γερμανική κωμωδία από αυτές που ο γερμανοθρεμμένος Αργυρόπουλος μετέφραζε, διασκεύαζε και διοχέτευε στην αγορά. Ο Μινωτής τον βρήκε στο καμαρίνι του, πριν από την παράσταση. Ο Αργυρόπουλος, δίνοντάς του το έργο που ζητούσε, τον ρώτησε ποιος είναι. Στο άκουσμα του ονόματός του φάνηκε να γνωρίζει την ευδόκιμη ως εκείνη τη στιγμή πορεία του νέου ηθοποιού. “Κοίταξε”, του είπε, “μην ευτελίσεις το ταλέντο σου, είσαι νέος, μην το ταπεινώσεις σαν εμάς. Να, εγώ, αφέθηκα στις ευκολίες του ταλέντου μου και στις ευκολίες του επαγγέλματος κι έχω βουλιάξει στις φάρσες, παρασύρομαι από το κοινό και το παρασύρω. Εσείς οι νέοι να κρατήσετε ψηλά το επάγγελμα”. Ο Μινωτής τον άκουγε με σεβασμό. “Εχω, όμως, ακόμα φιλοδοξίες”, συνέχισε ο Αργυρόπουλος, “και θα τις τολμήσω. Θέλω να παίξω Φιλάργυρο και Σάιλοκ”. “Δεν θα τους παίξετε ποτέ αυτούς τους ρόλους”, του είπε αποφασιστικά ο Μινωτής. Ο Αργυρόπουλος τον κοίταξε με απορία και με κάποια κούραση στα μάτια. “Γιατί, παιδί μου, το λες αυτό;” του είπε. Και ο Μινωτής: “Γιατί αυτούς τους ρόλους θα τους παίξω εγώ. Γιατί εγώ έχω καιρό γι’ αυτούς, εσείς δεν έχετε”».

Αφηγήθηκα αυτό το ανέκδοτο, που το έχω ακούσει από τον ίδιο τον Αλέξη Μινωτή, γιατί το θεωρώ κωδικό για να ερμηνεύσει κανείς την προσωπικότητά του. Εγώ τουλάχιστον αδυνατώ να συλλαβίσω την υποκριτική τέχνη του Μινωτή, χωρίς να έχω επίκουρο την προσωπικότητα αυτού του ιδιαίτερα μοναχικού, πείσμονα και ασκητικού ανθρώπου. Με τους περισσότερους ηθοποιούς τα πράγματα είναι απλούστερα: διαπιστώνεις από μιας αρχής, αν το τάλαντο εκπορεύεται από μια ενδιάθετη δύναμη ή αν κατευθύνεται από μια συνείδηση των ορίων.  Οι περισσότεροι ηθοποιοί δομούν την προσωπικότητά τους με καιρό και με κόπο μέσα από τη θητεία τους στο καμίνι της υποκριτικής τέχνης. Με τον Μινωτή τα πράγματα είναι περίπλοκα. Εχεις την αίσθηση, που με τον καιρό γίνεται βεβαιότητα, πως η υποκριτική τέχνη είναι ένα προϊόν, ένα παράγωγο μιας ώριμης και ολοκληρωμένης προσωπικότητας. Πίσω από τον ηθοποιό Μινωτή, πίσω από τις μεταμορφώσεις, υπάρχει ένα καλά συγκερασμένο πρόσωπο, μια τελειωμένη στάση ζωής. Σκοπός μου δεν είναι να κάνω το ψυχογράφημα αυτής της προσωπικότητας, ούτε βιογράφος είμαι, ούτε ψυχαναλυτής. Κάνω τη συνταρακτική αυτή διαπίστωση και τη διατυπώνω ως αξίωμα για όσα σκοπεύω να πω παρακάτω. Θαρρώ, δηλαδή, πως, όταν ο Μινωτής εμφανίζεται στο θέατρο (και η πρώτη πρώτη εμφάνισή του ανιχνεύεται στα Χανιά ως Κορυφαίος του Χορού του «Οιδίποδα Τυράννου» στον Θίασο Βεάκη – Νέζερ το 1922), έχει διαμορφώσει στην εντέλεια την ηθική του προσωπικότητα: γνωρίζει να ελέγχει τα κίνητρά του, τους σκοπούς του και τα «τέλη» του. Είναι αποφασισμένος (και νιώθει ικανός) να προχωρήσει αταλάντευτος στην πορεία που έχει χαράξει με τόση συνέπεια και εμμονή, ώστε, θαρρώ, πως ο Μινωτής δεν θα με εκπλήξει, αν μου αποδείξει πως, όταν άρχιζε, ήξερε με ακρίβεια πότε θα παίξει ποιον ρόλο. Ωρες ώρες σκέφτομαι πως έργα, τα οποία γράφτηκαν πολλά χρόνια ύστερα από την εμφάνιση του Μινωτή στη σκηνή, γράφτηκαν ακριβώς για να παιχθούν από κείνον και δεν θα είχαν γραφτεί αλλιώς. Αν αυτό σας φαίνεται υπερβολή, το διατυπώνω διαφορετικά: ο Μινωτής έπαιξε κάποιους ρόλους που γράφτηκαν εν τω μεταξύ σαν να είχαν γραφτεί αποκλειστικά γι’ αυτόν και τους έπαιξε ακριβώς για να δικαιώσει τη γραφή τους.

[…] Τον ονομάζω μανικό του θεάτρου και παράφορο και τολμητία ακόμα. Αλήθεια, τι μετράει σε μια καλλιτεχνική πορεία, αν όχι το κατορθωμένο έργο, η προσφορά, το δώρημα το τέλειον; Οταν ένας άνθρωπος ξεκινάει 60 χρόνια πριν (1922) με την απόφαση να ενσαρκώσει όλους τους μεγάλους ρόλους του παγκόσμιου θεάτρου και 60 χρόνια ύστερα (1982) το έχει πετύχει, τι σημαίνει αυτό τάχατες; Μη μου πείτε «τύχη». Μη μου πείτε «συγκυρίες». Μη μου πείτε «δημιουργηθείσες συνθήκες». Αλλού είναι το μυστικό αυτού του αινιγματικού καλλιτέχνη, νομίζω, που ερμηνεύει, αποκρυπτογραφεί με τη φαινομένη σπουδή του και την ακόρεστη φιλοδοξία του, αυτό που, όσοι «συσχετίζουν κουτά» ονομάζουν «τολμητία Μινωτή». Το μυστικό του Μινωτή είναι η βεβαιότητα, η βεβαιότητα για τις δυνατότητές του, η βεβαιότητα για τα όριά του, η βεβαιότητα για τα μέσα του. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η βεβαιότητα, η απόλυτη εμπιστοσύνη στην ορθότητα των χειρισμών είναι ένα είδος ύβρεως. Ετυμολογικά το επίθετο «βέβαιο» και το επίθετο «βέβηλος» έχουν κοινή ρίζα. Ιδίως για την ψυχολογία του καλλιτέχνη, η βεβαιότητα θεωρείται σπάνια αρετή, αν δε θεωρείται θανάσιμο αμάρτημα. Ο Μινωτής, έχω την εντύπωση, είναι μοναδική εξαίρεση, σε διεθνές επίπεδο. Εξαίρεση που κυρώνει τον κανόνα. Ο Μινωτής έχει το ένστικτο, αν μπορώ να το πω, της αυτοβεβαίωσης, είναι ένας καθρεφτιζόμενος, θαυμάζει όσο τίποτε άλλο τον εαυτό του. Αυτή η αυτοβεβαίωσή του τρέφει τη μανική υποκριτική του. Εχει κατορθώσει να υποβάλει στους άλλους τη στερεότητα αυτής της βεβαίωσης, ώστε καθένας να αισθάνεται παροπλισμένος, έκθετος, τελικά ανασφαλής μπροστά στη σταθερότητα της δικής του ιδέας για τον εαυτό του και τις οριακές του επιτεύξεις. Ο Μινωτής είναι ένα μικρό, εκρηκτικά αυτόνομο ανθρώπινο σύμπαν. Αυτορρυθμίζεται και αυτοκαθορίζεται. Είναι ο ίδιος κέντρο του εαυτού του. Η τέχνη του δεν είναι παρά ένα κλειστό σύστημα που εξαντλείται στα ίδια του τα μέσα. Λένε συχνά πως ο Μινωτής είναι ο μόνος έλληνας ηθοποιός που μπόρεσε να κατακτήσει την τεχνική του εξπρεσιονισμού. Σίγουρα, αλλά η διαπίστωση δεν σημαίνει ότι ο Μινωτής παραπέμπει ως τεχνική σε μια συγκεκριμένη σχολή, σε ένα στυλ. Οχι. Ο Μινωτής ανακάλυψε τον εξπρεσιονισμό, όταν ανακάλυψε τη γοητεία που ασκούσε πάνω στον Εαυτό του η βεβαιότητα των μέσων του. Ο εξπρεσιονισμός του Μινωτή είναι η εντύπωση που ο άνθρωπος Μινωτής δημιουργεί στον Μινωτή τεχνίτη του θεάτρου. Ο Μινωτής κάνει θέατρο τον θαυμασμό που έχει στις δυνατότητές του και τη δύναμη που ασκεί πάνω του το θαύμα του μιμείσθαι. Σε μια δημόσια συζήτηση που είχαμε κάποτε, αποκαλύπτοντας τον τρόπου που εργάζεται, περιέγραψε ως εξής τη σύλληψη και την πραγμάτωση του Αμλετ: «Αφού εξάντλησα ό,τι έχει γραφτεί γι’ αυτόν τον ήρωα και συνέλαβα τη συμπεριφορά του, όταν ταυτίστηκα με το σώμα του, όταν δηλαδή τον έφερα στα μέτρα μου, πήγα στις δοκιμές, χωρίς να γνωρίζω ούτε έναν στίχο, ούτε μια λέξη από το κείμενο του Σαίξπηρ. Μπήκα στη σκηνική δράση και επαναλάμβανα ό,τι έλεγε ο υποβολέας.

Ο Αμλετ προϋπήρχε των λόγων, προϋπήρχε των συγκρούσεων». Η μέθοδος αυτή μου φαίνεται αποκαλυπτική, αν και είναι συνηθισμένη στους παλιότερους ηθοποιούς. Με μια διαφορά: οι άλλοι, ακούγοντας τον υποβολέα, διαμόρφωναν τον ρόλο εν τη εξελίξει, ο Μινωτής, όντας έτοιμος ως χαρακτήρας, δεχόταν τα «λόγια» ως αυτονόητα. Αυτός είναι ο ιδιότυπος εξπρεσιονισμός του ηθοποιού αυτού, η έκφραση προηγείται της φράσης, το ον προηγείται της υπάρξεως και η μορφή προηγείται της ύλης. Θυμηθείτε πώς αρθρώνει ο Μινωτής τον στίχο ή τον πεζό λόγο, πρώτα πρώτα, ο στίχος του έχει κάτι το οικείο, σαν να ‘ναι πεζός και το πεζό κείμενο συνήθως παίζεται έτσι υποψιασμένα, σαν να ‘ναι στίχος. Είναι, γιατί ο Μινωτής δεν «βλέπει» το τυπωμένο κείμενο, το ακούει. Φαίνεται να γεννά τον λόγο τη στιγμή που τον προφέρει. Αντίθετα με την κίνησή του ή τη στάση του που αναδύονται μέσα στον χώρο με μια βαθιά και μελετημένη δεξιοτεχνία. Λέω βαθιά, γιατί η δεξιοτεχνία του Μινωτή, ιδίως στα χέρια, είναι πολυσήμαντη. Ο Μινωτής δεν περιγράφει ποτέ τον κόσμο, τις λέξεις ή τα νοήματα. Τα χέρια του εγγράφουν υποθήκες ποιητικού βίου και σχεδιάζουν τύπους ζωής, άλλοτε αρχέτυπα. Ο Μινωτής είναι ακριβώς ο ηθοποιός που στηρίζεται στη βεβαιότητα του στερεού σώματος κι όχι στο φευγαλέο των λέξεων. Εκείνο που θέλω να πω είναι πως τον ποιητικό λόγο τον κύρωνε πρώτα σωματικά και τον κατοχύρωνε με κριτήριο τη σωματική δράση. […] Ο Μινωτής ανήκει στην ιστορία του θεάτρου μας – αυτονόητο. Αλλά είναι στιγμές που σκέφτομαι πως η ιστορία του θεάτρου μας ανήκει στον Μινωτή, γιατί, αν κάνω μια αφαίρεση και δω την ιστορία χωρίς αυτόν, ιστορία σχεδόν δεν υπάρχει. Είναι το στοιχειό του και η ενοχή των συναδέλφων του. Ναι, ενοχή, γιατί αυτός ο καλλιτέχνης που μανικά κόλλησε κάποτε στον θίασο του Βεάκη, έγινε με το πάθος του, το πείσμα του, την ανελέητη βεβαιότητά του, ο άξονας του θεάτρου, ο Ατλαντάς του, με τέτοια τυφλή και απόλυτη αφοσίωση, ώστε είναι ο άνθρωπος που μισήθηκε πολύ, γιατί πολύ αγάπησε την τέχνη του. Σίγουρα οι ηθοποιοί είναι πλασμένοι από των ονείρων την ουσία. Αλλά ο Σαίξπηρ ξέχασε να μας πει, ίσως, γιατί το θεωρούσε αυτονόητο, πως τα όνειρα χαράσσονται πάνω σε τιτανόλιθους. Από τέτοιο υλικό είναι πλασμένος ο ηθοποιός Μινωτής. Σε τιτανόλιθο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι σκάλιζαν τους σκαραβαίους, σύμβολα της αιωνιότητας.