«Επρεπε να πεθάνουν οι γονείς μου για να σπουδάσω Καλές Τέχνες»

Με αφορμή το τελευταίο έργο σας «AMVRAKIA ΜΙΑ», όπου κυριαρχεί το μοτίβο του δημοτικού – λαϊκού πολιτισμού του Ξηρομέρου, της κοινής μας πατρίδας, θα ήθελα να σας ρωτήσω πώς μπορεί να είναι γόνιμος ούτως ώστε να πάει παραπέρα το νήμα;

Δεν είναι γόνιμος όλος ο λαϊκός πολιτισμός. Αυτή η διεργασία μπορεί να γίνει από εκείνο το τμήμα του που δεν έχει φετιχοποιηθεί, δεν έχει διαβρωθεί.

Πώς μπορεί να γίνει αυτή η διάκριση;

Ο λαϊκός πολιτισμός έχει ένα στοιχείο ανταρσίας. Οχι σαν τα πανηγύρια, για παράδειγμα, της πατρίδας μας που γίνονται τώρα. Μιλάω για εκείνα που προέρχονται από μια συγκροτημένη παραγωγική κοινότητα όπως ήταν μέχρι τη δεκαετία του ’80, όταν το εθνικό προϊόν ήταν ο καπνός, οι ελαιοκαλλιέργειες, η αλιεία, όταν υπήρχε μόχθος. Παράλληλα υπήρχε και μια ακμάζουσα βιομηχανία. Τελείωσα το σχολείο το 1974, την αυγή της Μεταπολίτευσης. Δούλεψα ως εργάτης στην Πειραϊκή Πατραϊκή όταν επέστρεψα από την Ιταλία. Η παραγωγική διερεύνηση είναι ένα στοιχείο καλλιτεχνικό κάθε ανθρώπου που ενδιαφέρεται για τον τόπο όπου ζει και «ζώνεται», όπως λέμε και στα μέρη μας. Τι λέμε δηλαδή εμείς οι καλλιτέχνες: θέτουμε ερωτήματα για το περιβάλλον εντός του οποίου ζούμε, διαμορφώνουμε και διαμορφωνόμαστε.

Στο περιβάλλον που μεγαλώσατε εσείς ποιο ήταν το κυρίαρχο αίσθημα που αναπτύχθηκε μέσα σας;

Της διαφυγής σίγουρα, παράλληλα με το έναυσμα της οικογένειας «να ξεφύγεις από την τυραννία της αγροτικής ζωής», διότι δεν υπήρχαν ωράρια, διακοπές κ.λπ. Επρεπε λοιπόν να φύγω από εκεί. Εδώ θα πρέπει να πω ότι είχα επηρεαστεί και από έναν ιδιότυπο κοσμοπολιτισμό του πατέρα μου. Παρόλο που δεν είχε ταξιδέψει ποτέ εκτός Ελλάδας, κατάφερε να καλλιεργήσει αυτόν τον πολιτισμό μέσα στους τόπους της εξορίας του. Εκεί γνώρισε σπουδαίες προσωπικότητες, μεταξύ των οποίων τον Ρίτσο, τον Θεοδωράκη. Το 1964 ο πατέρας μου τον τράβηξε (τον Μίκη) φωτογραφία πάνω σε αγροτικό – τότε που οι αγρότες της περιοχής έπαιζαν για εκείνον «Οιδίποδα Τύραννο». Αυτό μου το επιβεβαίωσε ο ίδιος ο Θεοδωράκης. Το περιβάλλον της παιδικής ηλικίας λοιπόν ήταν ένα περιβάλλον υποσχέσεων.

Εστω και αν υφέρει η επιθυμία της απόδρασης από αυτό το περιβάλλον των «υποσχέσεων», όπως λέτε;

Η προσέγγιση του παρελθόντος από τη μια είναι έλλογη προοπτική και από την άλλη ασυνείδητη. Εγώ ρέπω προς την κατασκευαστική ιδέα της συνείδησης. Στην κατασκευαστική ιδέα της επιστροφής βάζω κάποιους όρους. Ως καλλιτέχνης διαμορφώθηκα με τη συμμετοχή μου σε κινήματα σε όλο τον κόσμο και στην Ευρώπη – η οποία, αν μη τι άλλο, έχει ακόμη κάτι να υποστηρίξει. Ολα όσα περιγράφω τώρα μπορώ να πω ότι τότε με έναν μαγικό τρόπο και χωρίς να είναι απολύτως ξεκάθαρο τα «νομιμοποίησε» ο κοσμοπολίτης δάσκαλός μου Νίκος Κεσσανλής. Η μεγάλη τύχη μου ήταν η συνάντηση με αυτόν τον φωτεινό δάσκαλο.

Από τις σπουδές Φαρμακευτικής στην Ιταλία πώς γλιτώσατε;

Επρεπε να πεθάνουν οι γονείς μου για να σπουδάσω Καλές Τέχνες. Είναι δραματικό να το λέω, το ξέρω, αλλά αυτή είναι η πραγματικότητα. Στην Ιταλία πήγα γιατί εκεί με προσκάλεσε ένας φίλος του πατέρα μου, ο Τζιάκομο – Τζουζέπε. Οταν επέστρεψε στην Ιταλία μετά τον πόλεμο, απέκτησε ένα όμορφο βιβλιοπωλείο στην Μπολόνια. Εκεί άρχισα να κάνω τις πρώτες μου «αναζητήσεις» στον κόσμο. Στον πόλεμο του ’40 ο πατέρας μου τον έσωσε από τους Γερμανούς κρύβοντάς τον κάτω από ένα μπιλιάρδο. Η σχέση τους διατηρήθηκε και όταν ο Τζουζέπε κατάφερε να επιστρέψει στην Ιταλία. Μας επισκεπτόταν πολύ συχνά στην Παπαδάτου. Οταν τελείωσα το σχολείο το 1974, πρότεινε στον πατέρα μου να πάω για σπουδές στην Ιταλία υπό την επίβλεψή του. Το είδα ως λύση για ν’ αποφύγω τις εξετάσεις για το Πανεπιστήμιο.

Γιατί Φαρμακευτική και όχι από την αρχή Σχολή Καλών Τεχνών;

Δεν υπήρχε ούτε ως υποψία στο μυαλό μου αυτό. Ακουσα για τη σχολή στην Εκτη Γυμνασίου, όταν ήρθε μια καθηγήτρια Καλλιτεχνικών, η κυρία Καζαντζίδου, και είδε κάποια σκίτσα που έκανα με θέμα τον Διγενή Ακρίτα. Μου είπε: «Τι ωραία που είναι! Γιατί δεν δίνεις εξετάσεις για τη Σχολή Καλών Τεχνών;».

Και γιατί δεν το κάνατε;

Πώς θα μπορούσα να το θέσω αυτό από τη στιγμή που καλλιτέχνης – ακόμη και για τον πατέρα μου που είχε ευαισθησία και τρυφερότητα – δεν ήταν επάγγελμα; Επρεπε να σπουδάσω μια επιστήμη, κάτι χειροπιαστό. Επίσης μεγάλωνα με τα τραύματα του παιδιού που ήταν γιος κομμουνιστή. Στο σχολείο, για παράδειγμα, δεν με έβαζαν να λέω την προσευχή. Οταν ερχόταν η σειρά μου, με προσπερνούσαν θέλοντας να με υποτιμήσουν. Αυτό με σόκαρε. Αλλά δεν ήταν το μοναδικό «επεισόδιο» που είχα από την εποχή της χούντας.

Τι άλλο ζήσατε;

Θα σου πω αυτό που έβαλα σ’ ένα έργο μου, το «Aquis submersusi» (σ.σ.: «Βυθισμένος στο νερό»). Στο χωριό, την Παπαδάτου Αιτωλοακαρνανίας, ο πατέρας μου είχε ένα μέρος από τη βιβλιοθήκη των Λαμπράκηδων και αρκετούς δίσκους. Την 21η Απριλίου του 1967 τα βάζει μέσα σε τσουβάλια για να τα κρύψω σε μια σπηλιά απέναντι από τη λίμνη Αμβρακία. Στον δρόμο όμως με συνέλαβε η Χωροφυλακή, με χτυπούν και πετούν τα βιβλία και τα βινύλια στη λίμνη. Αυτή η εικόνα έμεινε μέσα μου, ως αιτία ηρωισμού αν θέλεις, και την έβαλα σε αυτό το έργο. Η ροή των εμπειριών μου – όπως φαντάζομαι, και σε κάθε άνθρωπο – τρέφει τις επιθυμίες μας. Διαμορφώνει και τον δρόμο που τελικά θα πάρουμε.

Από το παρελθόν, απ’ όπου αντλείτε το υλικό των έργων σας, υπάρχουν άλλες εμπειρίες τις οποίες θεωρείτε ουσιαστικές γι’ αυτό που τελικά γίνατε;

Η διαμονή μου στην Ιταλία, διότι μου αποκαλύφθηκε ένας κόσμος ο οποίος έθρεψε μέσα μου τις επιθυμίες μου, όπως είπες. Αρχικά πήγα σε κάποιους συγγενείς στη Φλωρεντία και έπειτα έφυγα για Μπολόνια για να συναντήσω τον φίλο του πατέρα μου Τζιάκομο – Τζουζέπε, ο οποίος είχε – κατά κάποιο τρόπο – την έγνοια μου. Εκεί όμως γνώρισα τελείως τυχαία στον δρόμο έναν φίλο – Τζουζέπε και εκείνος στο όνομα –, ο οποίος έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη ζωή μου. Αρχισα να εργάζομαι, να βγάζω χρήματα και να ζω όπως επιθυμούσε κάθε νέος. Μάθαινα τη γλώσσα, όχι οργανωμένα σε φροντιστήριο για να πάω μετά στο πανεπιστήμιο, αλλά στον δρόμο με τους φίλους και τους έρωτες.

 Να υποθέσω ότι ο λόγος που επιστρέψατε στην Ελλάδα ήταν διότι ο πατέρας σας έμαθε για τον «έκλυτο» βίο σας;

Οχι, αν και θα μπορούσε, επειδή σε κάποια επικοινωνία τους τού τόνισε ότι είχε αρκετό καιρό να με δει. Γύρισα στην Ελλάδα διότι ο πατέρας μου υπέστη μια καταστροφή λόγω καιρού στις καλλιέργειές του και θεώρησα ότι πρέπει να τον στηρίξω. Αρχισα να εργάζομαι στην Πειραϊκή Πατραϊκή, με την επιθυμία της τέχνης μέσα μου όμως να σιγοβράζει.

Ζώντας μια, ας πούμε, κανονική ζωή.

Ανησυχητικά κανονική όμως. Εδωσα στη Σχολή Καλών Τεχνών τον Ιούνιο του 1979 – κρυφά, εννοείται, από τους γονείς μου. Απέτυχα διότι δεν είχα προετοιμαστεί και ο ανταγωνισμός ήταν μεγάλος. Λίγο αργότερα, στις 30 Ιουλίου, πεθαίνει και η μητέρα μου. Στην ουσία και χωρίς ν’ ακουστεί δραματικό, το τονίζω ξανά, δεν υπήρχε κανένα εμπόδιο πια στο να διεκδικήσω όσες φορές χρειαζόταν την εισαγωγή μου στη Σχολή Καλών Τεχνών. Ενας φιλότεχνος πατέρας υπέστειλε την τέχνη ενόψει της ζωής. Αυτές τις σκέψεις έκανα τότε. Ενώ ξέρω ότι θα χαιρόταν για τη μετέπειτα πορεία μου. Ομως η ανάγκη της ζωής έβγαινε μπροστά και η τέχνη ήταν ένα ακολούθημά της.

Ηταν μεγάλη νίκη για εσάς όταν εισαχθήκατε;

Φυσικά, αλλά υπάρχει και κάτι άλλο πιο σημαντικό: η συνάντησή μου με τον Νίκο Κεσσανλή. Εκείνη την εποχή ο σπουδαίος δάσκαλός μου είχε στο τμήμα του δυο τρεις, ίσως τέσσερις, φοιτητές. Δεν τον αντιμετώπιζαν όπως του άξιζε. Οταν μπήκα στη σχολή – ήμουν ήδη 26 ετών –, μαζί με αρκετούς ακόμη συμφοιτητές μπαίνουμε στο εργαστήριο του Κεσσανλή. Μπορώ να πω, αυτή την αγάπη και την αποδοχή που βίωσε από εμάς τους φοιτητές του τις επέστρεψε ως δάσκαλός πολλαπλάσια. Ετσι δημιούργησα μαζί του μια σχέση ζωής, για την οποία έχω μιλήσει και πάντα θα μιλάω.