Τι σημαίνει «Τουρκία» και «Τούρκοι»;

Η γλώσσα δεν είναι μόνο ένα μέσον έκφρασης: σκέψης και άποψης. Συχνά είναι και μάρτυρας της ασυνείδητης πλευράς του ατόμου. Η χρήση των λέξεων και των εκφράσεων μπορεί, άθελα, να «προδώσει» αισθήματα που δεν συνειδητοποιούνται και δεν ομολογούνται. Αλλά από αυτήν την ιδιότητα της γλώσσας προκύπτει και κάτι άλλο: με τη συνεχή επανάληψη δημιουργούνται πεποιθήσεις και εικόνες που στη σύγχρονη εποχή μας χαρακτηρίζονται ως «στερεότυπα».
Οι όροι «Τουρκία» και «Τούρκοι» κάνουν ακριβώς αυτό: κατασκευάζουν μια φαντασιακή πραγματικότητα. Υποτίθεται ότι χαρακτηρίζουν μια χώρα και έναν πληθυσμό. «Μια»; «Ενα»; Αυτή η αφαίρεση (ή η γενίκευση) είναι ένα στερεότυπο. Εχει ως αφετηρία την παραδοχή ότι η χώρα και ο πληθυσμός έχουν μια ομοιογένεια σε έναν υψηλό βαθμό που δικαιολογεί τη «γενικότητα». Η γενίκευση δεν είναι όμως μόνο μια ελλιπής και λανθασμένη εκτίμηση της κατάστασης. Η επικράτηση μιας γενίκευσης μέσα σε μια κοινωνία θεμελιώνει μια νέα πραγματικότητα: μια πεποίθηση και μια δυναμική οι οποίες δημιουργούν νέα δεδομένα και νέα «πιστεύω».

Και έτσι ακούμε αναλύσεις που βασίζονται στη «γενική» κατάσταση, στην «ουσία», στον «χαρακτήρα», στις «πάγιες» θέσεις της «Τουρκίας» και των «Τούρκων». Ενώ είναι προφανές ότι όχι μόνο υπάρχουν πολλές και διαφορετικές φωνές μέσα σε μια κοινωνία ανάλογα με τις «ομάδες» των πολιτών που διαφοροποιούνται ιδεολογικά, αλλά και κάθε «ομάδα» αλλάζει θέσεις μέσα στον χρόνο. Οι γενικεύσεις και τα στερεότυπα ακριβώς σε αυτό το σημείο λειτουργούν αρνητικά: δεν επιτρέπουν μια ισορροπημένη ανάλυση της πραγματικής και συγκεκριμένης κατάστασης. Τα στερεότυπα καθιδρύουν τη δική τους πραγματικότητα.

Μερικά παραδείγματα αυτού του είδους είναι εκφράσεις όπως: «Οι Τούρκοι καταλαβαίνουν μόνο από…», «Η Τουρκία πάντα…», «Οι Τούρκοι – ή η Τουρκία – ποτέ δεν…», «Ξέρουμε ότι…» κ.τ.λ. Ετσι λειτουργεί και η αρχή της «αυτοεκπληρούμενης προφητείας». Απέναντι σε μια υποτιθέμενη μονολιθική και χρονικά αμετάβλητη πολιτική δύναμη υψώνεται η αντίστοιχη άμυνα!

Ενώ είναι πλησιέστερα στην πραγματικότητα η άποψη ότι οι «Τουρκίες» είναι πολλές και ότι θα πρέπει και οι αντίστοιχες πολιτικές να ποικίλλουν. Αυτό κάνουν κάποιες χώρες. Αναπτύσσουν διαφορετικές πολιτικές με τα διάφορα πολιτικά κόμματα της Τουρκίας, με τις διάφορες ΜΚΟ ή προσωπικότητες της χώρας αλλά και απέναντι στις πρακτικές των κυβερνήσεων: άλλες τις επικρίνουν και άλλες τις επικροτούν και τις επιβραβεύουν. Αλλά, το σημαντικότερο, δεν δημιουργούν γενικότητες ή, αλλιώς, εθνικά στερεότυπα. Με «πάγιες θέσεις» – αν ο όρος χρησιμοποιηθεί – εννοούν θέσεις που έχουν μια σχετική διάρκεια αλλά και που ταυτόχρονα αλλάζουν και εκφράζουν μόνο μία μερίδα των πολιτών. Δηλαδή «γενική διαχρονικότητα» δεν υπάρχει.

Η σχετική πολιτική της ελληνικής κυβέρνησης απέναντι στην αντίστοιχη τουρκική σε γενικές γραμμές ακολουθεί τη «σωστή» πρακτική, διατηρώντας ανοιχτούς τους διαύλους επικοινωνίας και συμβαδίζοντας με τις εξελίξεις. Δεν ισχύει το ίδιο με την επίσημη ρητορική, και αυτό επειδή ο παραδοσιακός εθνικιστικός λόγος έχει ως ακροατήριο τον έλληνα ψηφοφόρο. Αυτόν που ήδη έχει εθιστεί στα σχετικά στερεότυπα. Δεν θέλει να τον ξαφνιάσει και ενδεχομένως να τον αποξενώσει και να τον «χάσει». Σε αυτό το πεδίο κυριαρχεί η «δεξιά» θέση με τη γνωστή εικόνα του Αλλου, όπως αυτή έχει σκιαγραφηθεί μέσα στα σχολικά βιβλία, σε σχετικά έργα τέχνης και διανόησης (κινηματογραφικές ταινίες, ζωγραφικοί πίνακες, ποιήματα, πατριωτικοί λόγοι πολιτικών κ.ά.). Αυτός ο λόγος, πολύ διαδεδομένος μέσα στην κοινωνία και σχεδόν σε όλο τον πολιτικό κόσμο, τελικά είναι η τροχοπέδη που εμποδίζει τις κυβερνήσεις – και στα δύο κράτη – να καταλήξουν σε έναν συμβιβασμό. Το τέρας που έχει τραφεί τώρα εμποδίζει τις εξελίξεις. Τα στερεότυπα σχετικά με την εικόνα του Αλλου, με τις θέσεις του και τις επιδιώξεις του δεν αφήνουν περιθώρια ελιγμών στις κυβερνήσεις.

Και έτσι διαιωνίζονται οι «παρεξηγήσεις» και η αβεβαιότητα. Τα στερεότυπά μας είναι μεγαλύτερος εχθρός από τους πραγματικούς εχθρούς. Τελικά προτιμούμε να αντιμετωπίσουμε τον πολιτικό εχθρό παρά το πολιτιστικό μας υπόβαθρο. Και αυτό μπορεί επειδή τελικά εμείς οι ίδιοι αποτελούμε το «πολιτιστικό».

Ο Ηρακλής Μήλλας είναι πολιτικός μηχανικός και διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης