Δρόμοι που οδηγούσαν στον θάνατο

Οταν η Στέλλα Κοέν επέστρεψε από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης στο σπίτι της στα Ιωάννινα, το βρήκε να κατοικείται από μια οικογένεια χριστιανών. Τους ζήτησε να μείνει μαζί τους, καθώς ήταν το πατρογονικό της και επιπλέον δεν είχε άλλους συγγενείς. Ο ιδιοκτήτης την πήρε μαζί του στην αυλή και της έδειξε τον φούρνο. «Τον βλέπεις; Μπορεί να μη σε κάψανε οι Γερμανοί, αλλά θα το κάνω εγώ αν ξαναέρθεις εδώ», της είπε.

Η ιστορία της είναι μία από τις επτά που συνθέτουν το ντοκιμαντέρ «Lost Yannina: A Topography of Jewish Memory» μια παραγωγή του Εργαστηρίου Ιστορίας της Τέχνης της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, σε σκηνοθεσία του Νίκου Χρυσικάκη και επιστημονική επιμέλεια της Εσθήρ Σολομών και η οποία ύστερα από 15 χρόνια δουλειάς (2009-2024) ετοιμάζεται για μια μεγάλη διαδρομή σε φεστιβάλ ανά τον κόσμο.

«Στόχος μας ήταν η διατήρηση της μνήμης», λέει στα «ΝΕΑ» ο Νίκος Χρυσικάκης, που ξεκίνησε το εγχείρημα θέλοντας να συνεργαστεί με την παιδική του φίλη, αναπληρώτρια καθηγήτρια Μουσειολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Εσθήρ Σολομών, καταγράφοντας συνεντεύξεις επιζώντων του Ολοκαυτώματος, που ζούσαν στα Γιάννενα. «Στην πορεία διαπιστώσαμε όμως ότι υπήρχαν Γιαννιώτες που αγνοούσαν ότι υπήρχε εβραϊκή κοινότητα στην πόλη πριν απ’ τον πόλεμο. Καταγράφοντας λοιπόν τις ιστορίες τους όχι μόνο δημιουργήσαμε τρόπον τινά ένα αποθετήριο, αλλά μέσα από τις αφηγήσεις τους ανασυστήνεται η άγνωστη σε πολλούς και σαφώς πλέον χαμένη τοπογραφία των Ιωαννίνων και εξηγούμε πώς διαδρομές που σήμερα είναι από τις πλέον δημοφιλείς για τους επισκέπτες της πόλης, αποτέλεσαν δρόμους που οδηγούσαν στον θάνατο, σύμφωνα με το υλικό της ταινίας», προσθέτει δίνοντας ορισμένα χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Το Νησάκι και η Ζωσιμαία Σχολή λειτούργησαν ως φυλακές. Το Κάστρο αποτέλεσε σημείο κράτησης για τουλάχιστον 1.000 Εβραίους μέχρι τη μεταφορά τους σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Κάποιοι άλλοι στον δρόμο προς τη Λάρισα, για να επιβιβαστούν στα τρένα προς τα στρατόπεδα κατάφεραν να δραπετεύσουν στο Πέραμα – γνωστό στους περισσότερους από το σπήλαιό του – αν και συνελήφθησαν αργότερα.

Οι μαρτυρίες

Κι αν ο χάρτης των Ιωαννίνων έχει τη δική του ιστορία, για να ξαναχαραχθεί στη μεγάλη οθόνη χρειάστηκε ενδελεχής έρευνα για το πώς ήταν η πόλη πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Πολύτιμος σύμμαχος των δύο συντελεστών της ταινίας ήταν οι μαρτυρίες των ανθρώπων που επιβίωσαν του Ολοκαυτώματος. Είναι εκείνοι που θυμούνταν πώς ήταν η πόλη τους και πόσο άλλαξε μετά τον πόλεμο. Κι αν η μοναδική εν ζωή πλέον Ζανέτ Ναχμία, θυμάται όχι μόνο τη διαδρομή από το σπίτι της προς το Κάστρο, πριν υποχρεωθεί να ανέβει στα φορτηγά προς την κόλαση των στρατοπέδων, αλλά διηγείται και πώς ως κρατούμενη, τραγουδώντας το «Ciao Mama» κέρδισε στον μηνιαίο διαγωνισμό του θαλάμου μια φραντζόλα ψωμί, συγκλονιστική είναι και η μαρτυρία της Ρεβέκκας Γιομτόβ που βαφτίστηκε χριστιανή πριν απ’ τον πόλεμο και έζησε με το τραύμα ότι ευθύνεται για τον χαμό των γονιών της, οι οποίοι αποφάσισαν να την επισκεφθούν (είχαν εγκαταλείψει τα Ιωάννινα από την ντροπή τους) την παραμονή της σύλληψης των Εβραίων. Είναι εκείνη (όπως παραδίδει η κόρη της Κίτσα Δούβαλη, που αγνοούσε το παρελθόν της μητέρας της έως και έξι μήνες πριν απ’ τον θάνατό της) που αν και πλέον χριστιανή είδε να γίνεται στο σπίτι της επανειλημμένως πλιάτσικο και χρόνια μετά ένας αστυνομικός άφησε στο σπίτι της ένα μικρό μπαούλο. Οταν το άνοιξε διαπίστωσε πως περιείχε μέρος της προίκας της.