Η Ευρωπαϊκή Ενωση και τα μέσα ενημέρωσης

Καθώς βρισκόμαστε λίγο πριν από τις επικείμενες ευρωεκλογές, δεν είναι λίγοι αυτοί που σχολιάζουν ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ) δεν ανταποκρίνεται πλέον στις προσδοκίες των πολιτών. Γεγονός είναι ότι η ΕΕ την τελευταία δεκαπενταετία τουλάχιστον έχει αντιμετωπίσει σημαντικές κρίσεις – από οικονομικές κρίσεις, αλλεπάλληλα κύματα μετανάστευσης μέχρι το Brexit και την πανδημία του κορωνοϊού. Οι προκλήσεις αυτές έχουν καταπονήσει τη συνοχή της ΕΕ και έχουν εγείρει ερωτήματα σχετικά με την πορεία τής ευρωπαϊκής ταυτότητας και αλληλεγγύης.

Στην ίδια περίοδο καταγράφεται μια επιδείνωση της αξιοπιστίας των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης και το ερώτημα που προκύπτει είναι εάν αυτό έχει αντίκτυπο στην αντίληψη του κοινού για την ευρωπαϊκή ενοποίηση. Κι αυτό γιατί με λίγες εξαιρέσεις, όπως η πρόσφατη που καταγράφεται στο Ευροβαρόμετρο της άνοιξης του 2024, πολλοί ευρωπαίοι πολίτες έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους στην ΕΕ. Τα επίπεδα εμπιστοσύνης στην ΕΕ ανακάμπτουν τώρα σιγά σιγά μετά τη σημαντική πτώση που σημειώθηκε μετά την ευρωπαϊκή κρίση χρέους του 2009.

Σχεδόν οι μισοί Ευρωπαίοι εμπιστεύονται την Ευρωπαϊκή Ενωση (49%), έπειτα από αύξηση 6 μονάδων από το Ευρωβαρόμετρο του καλοκαιριού του 2020. Πρόκειται για το υψηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί από την άνοιξη του 2008. Η εμπιστοσύνη στις εθνικές κυβερνήσεις (36%) και τα κοινοβούλια (35%) έχει χάσει έδαφος, αν και παραμένει σε υψηλότερο επίπεδο από ό,τι το φθινόπωρο του 2019. Σε 20 κράτη – μέλη, η πλειοψηφία των ερωτηθέντων δηλώνει ότι εμπιστεύεται την ΕΕ, με τα υψηλότερα επίπεδα να εντοπίζονται στην Πορτογαλία (78%) και την Ιρλανδία (74%). Η θετική εικόνα της ΕΕ (46%) έχει φθάσει στο υψηλότερο επίπεδο από το φθινόπωρο του 2009, ύστερα από αύξηση 6 ποσοστιαίων μονάδων από το καλοκαίρι του 2020. Λιγότεροι πολίτες έχουν ουδέτερη εικόνα για την ΕΕ (38%, -2), ενώ το 15% (-4) έχει αρνητική εικόνα για την ΕΕ. Η πλειοψηφία των ερωτηθέντων έχει θετική εικόνα για την ΕΕ σε 25 κράτη – μέλη (από 13 το καλοκαίρι του 2020), με τα υψηλότερα ποσοστά να εντοπίζονται στην Πορτογαλία (76%) και την Ιρλανδία (75%).

Ωστόσο, τα διάχυτα επίπεδα δυσπιστίας αναστέλλουν την πολιτική συμμετοχή, ιδίως την προσέλευση στις ευρωεκλογές, αλλά και απειλούν τη δημοκρατική νομιμοποίηση της ΕΕ. Δεδομένων αυτών των συνεπειών, η κατανόηση των παραγόντων της πολιτικής εμπιστοσύνης είναι απαραίτητη. Προηγούμενες έρευνες υποδεικνύουν ότι η εμπιστοσύνη στην ΕΕ εξαρτάται από τη συναισθηματική προσκόλληση και τις ωφελιμιστικές εκτιμήσεις. Ωστόσο, ο σημαντικότερος παράγοντας πρόβλεψης της εμπιστοσύνης στην ΕΕ δεν είναι εγγενής στην ίδια την ΕΕ. Λόγω της έλλειψης πραγματικής γνώσης για την ΕΕ, οι πολίτες εξάγουν συμπεράσματα από την εμπιστοσύνη στους εθνικούς θεσμούς – η εμπιστοσύνη στην ΕΕ επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από την εμπιστοσύνη στους εθνικούς θεσμούς.

Ομως αυτοί οι τρεις προσδιοριστικοί παράγοντες δεν «πέφτουν από τον ουρανό». Οι πολίτες λαμβάνουν τις περισσότερες πληροφορίες για την ΕΕ από τα μέσα ενημέρωσης, τα οποία μπορεί να παρέχουν στους πολίτες πληροφορίες που μπορούν να χρησιμοποιήσουν για να διαμορφώσουν εμπιστοσύνη στην ΕΕ αντί να βασίζονται σε ενδείξεις από την εθνική πολιτική. Για παράδειγμα, σύμφωνα με το Ευρωβαρόμετρο, 7 στους 10 πολίτες μαθαίνουν για την ΕΕ από τα μέσα ενημέρωσης. Μελετητές έχουν υποθέσει ότι όταν υπάρχει μεγαλύτερη κάλυψη της ΕΕ από τα μέσα ενημέρωσης ή όταν η Ενωση αξιολογείται περισσότερο θετικά ή αρνητικά, οι πολίτες μπορεί να έχουν περισσότερες ευκαιρίες να σχηματίσουν κρίση.

Τι συμβαίνει όμως όταν τα μέσα ενημέρωσης έχουν μειωμένη αξιοπιστία; Με άλλα λόγια, σε ποιο βαθμό η αξιοπιστία των μέσων ενημέρωσης μπορεί να επηρεάζει την εμπιστοσύνη στους ευρωπαϊκούς θεσμούς; Γιατί καταγράφεται μια τάση που δείχνει ότι όσο υψηλότερη είναι η αξιοπιστία των ΜΚΔ, τόσο χαμηλότερη είναι η εμπιστοσύνη στην Ευρωπαϊκή Ενωση.

Πού μπορεί να οφείλεται αυτό; Ενδεχομένως στο ότι η ψηφιοποίηση επιτρέπει στους ανθρώπους να αλληλεπιδρούν, να συμμετέχουν στην παραγωγή των πληροφοριών και να σχολιάζουν δημιουργώντας ένα φαινόμενο αντίστοιχο με τη σπειροειδή γραμμή της σιωπής όπου επικρατούν στη δημόσια σφαίρα αυτοί που «φωνασκούν» περισσότερο. Αλλωστε, τα τελευταία χρόνια, έχουν αναπτυχθεί οι γνωστές τάσεις, οι οποίες κυμαίνονται από την πόλωση, τη ρητορική μίσους και τον κατακερματισμό του κοινού του Διαδικτύου, ενώ πολλοί άνθρωποι τείνουν να αποδίδουν ενοχή στις Βρυξέλλες, όταν τα πράγματα πάνε άσχημα στη χώρα τους.

Αυτό που προβληματίζει περισσότερο είναι ότι όσο λιγότερο εμπιστεύονται οι πολίτες τα παραδοσιακά, μεγάλης εμβέλειας μέσα ενημέρωσης, τόσο λιγότερο εμπιστεύονται την ΕΕ. Για παράδειγμα, η αξιοπιστία των παραδοσιακών μέσων αυξήθηκε τα τελευταία χρόνια. Ενδεχομένως αυτή η τάση να οφείλεται στο ότι η ΕΕ είναι μια καινοτομία της αναλογικής εποχής, σε ένα πλαίσιο στο οποίο τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης αποτελούσαν τις πυξίδες της καθημερινής ενημέρωσης, ανάλυσης και σχολιασμού. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση δεν είναι εύκολο εγχείρημα. Το αντίθετο, θα έλεγε κάποιος. Οι πολίτες χρειάζονται προσανατολισμό, να κατανοούν και να δημιουργούν νόημα από τα τεκταινόμενα. Κι αυτά μόνον η δημοσιογραφία, οι επαγγελματίες δημοσιογράφοι και τα μέσα ενημέρωσης μπορούν να τα προσφέρουν.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών