Ανάμεσα στην απόρριψη και στον θαυμασμό

Μπορεί ένα βιβλίο που πέρασε σχεδόν αθέατο από τα ραντάρ της λογοκρισίας να οδήγησε τελικά στην επικήρυξη του συγγραφέα του; Και είναι δυνατόν το κυνήγι ενός ινδικής καταγωγής δημιουργού να εξυπηρετεί πολιτικές σκοπιμότητες του καθεστώτος στο Ιράν;

Θα μπορούσαν οι συνθήκες αυτές να αποτελούσαν κατάλληλο πεδίο για ένα μυθιστόρημα που θα εκτυλισσόταν στο Ιράν, την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Θα πραγματευόταν την κινητοποίηση φανατικών μουσουλμάνων ανά την οικουμένη. Θα περιελάμβανε μια δολοφονική επίθεση και θα εξελισσόταν με βάση τις διεθνείς πολιτικές συγκυρίες, με τον κεντρικό ήρωά του να ξεκινά ως βραβευμένος από τα ακραία ισλαμικά καθεστώτα συγγραφέας για να καταλήξει σε αποδιοπομπαίο τράγο, που κατάφερε όμως, έστω και με το βάρος της «οικουμενικής καταδίκης» του, να αποδειχθεί βαθιά επιδραστικός.

«Ο Ρούσντι, ο Χομεϊνί κι εγώ»

H ιστορία είναι αληθινή και είναι εκείνη του βρετανού ινδικής καταγωγής συγγραφέα Σαλμάν Ρούσντι. Και όλα αυτά τα νήματά της – άλλα γνωστά στο ευρύ κοινό κι άλλα ελάχιστα ορατά ακόμη και σε όσους έχουν ασχοληθεί εις βάθος με τις περιπέτειες του συγγραφέα – πλέκει σε ένα εκτενές άρθρο στην επιθεώρηση «London Review of Books» ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Αμίρ Ραχμαντί Αριαν, υπό τον τίτλο «Ο Ρούσντι, ο Χομεϊνί κι εγώ».

Η αφήγηση ξεκινά πριν από 15 χρόνια στο Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης. Ο Αμίρ Ραχμαντί Αριαν βρισκόταν στο επίκεντρο της επικαιρότητας καθώς είχε μόλις κυκλοφορήσει το δεύτερο βιβλίο του, όταν στο πλαίσιο μιας παρουσίασης ρωτήθηκε «Ποιος συγγραφέας σάς έχει επηρεάσει περισσότερο;». Απάντησε «Ο Σαλμάν Ρούσντι» και οι φοιτητές τον κοίταξαν έκπληκτοι. Είχαν περάσει ήδη 20 χρόνια από την έκδοση του φετφά και δέκα από τότε που η κυβέρνηση Χαταμί είχε δηλώσει στη Δύση ότι το Ιράν δεν τη θεωρούσε ενεργή. Το όνομα του Ρούσντι, ωστόσο, εξακολουθούσε να αποτελεί ταμπού.

«Το έργο του δεν ήταν το είδος της λογοτεχνίας που ήθελα να γράψω ή δεν είχε ένα ύφος που ήθελα να μιμηθώ. Ποτέ δεν τον είχα σκεφτεί ως επιρροή. Δεν ήξερα από πού προήλθε η απάντησή μου», λέει ο συγγραφέας, που δηλώνει ότι δεν ανήκει στην κατηγορία των θαρραλέων αντικυβερνητικών, εξού και ζει στις ΗΠΑ και γράφει στα αγγλικά. Κατά συνέπεια, με την απάντησή του δεν είχε σκοπό να αντιταχθεί στην επίσημη γραμμή του Ιράν.

«Σατανικοί στίχοι»

Τον Σεπτέμβριο του 1988 κυκλοφορούν οι «Σατανικοί στίχοι». Εχουν γίνει κάποιες νύξεις στον Τύπο περί «υποτιμητικών» αναφορών στο Ισλάμ, αλλά κανείς δεν περιμένει κάποια ιδιαίτερη αντίδραση. Οι οργισμένες επιστολές και οι διαδηλώσεις σε Βρετανία και Πακιστάν διέψευσαν τις εκτιμήσεις. Αντιθέτως, στο Ιράν κανείς αξιωματούχος δεν πήρε θέση και η είδηση των διαδηλώσεων πέρασε στα ψιλά των εφημερίδων χωρίς να κατονομαστεί ο συγγραφέας. Μόνο μια κριτική δημοσιεύτηκε – όχι ιδιαιτέρως αυστηρή σε σύγκριση με εκείνες των δυτικών μέσων – σε ένα συντηρητικό έντυπο. Ο Ρούσντι άλλωστε είχε και σε προηγούμενα βιβλία του αποσπάσματα που ένας πιστός μουσουλμάνος θα μπορούσε να θεωρήσει υποτιμητικά, ενώ το 1985 είχε τιμηθεί και με κρατικό βραβείο.

«Για τους απλούς ανθρώπους στο Ιράν, ο φετφάς ήρθε από το πουθενά. Η χώρα είχε μόλις βγει από τον πόλεμο Ιράν – Ιράκ και περνούσε μια σειρά από οικονομικές κρίσεις. Ο αγιατολάχ Χομεϊνί ήταν 86 ετών και το ζήτημα του διαδόχου του ήταν το επίμαχο. Κανείς δεν είχε τον χρόνο ή την ενέργεια να ανησυχήσει για ένα μυθιστόρημα», δίνει το ιστορικό πλαίσιο. Μέχρι που τον Φεβρουάριο του 1989 δύο ακτιβιστές προσεγγίζουν τον τότε υπουργό Πολιτισμού και Ισλαμικής Καθοδήγησης του Ιράν, του μιλούν για το επίμαχο βιβλίο. Εκείνος ενημερώνει τον αγιατολάχ Χομεϊνί και την επόμενη ημέρα εκδίδεται ο φετφάς.

Συσπείρωση πιστών

Ως «ένας έξυπνος πολιτικός που αντιλαμβανόταν τις κοινωνικοπολιτικές κρίσεις ως ευκαιρίες για την εδραίωση της εξουσίας» ο Χομεϊνί είχε κάνει ό,τι περνούσε από το χέρι του για να παρατείνει τον πόλεμο Ιράν – Ιράκ, επειδή του εξασφάλιζε το μονοπώλιο του πολιτικού συστήματος. Μετά τον πόλεμο, η λεγόμενη ισλαμική Αριστερά, την οποία υποστήριζε σιωπηρά, άρχισε να αποδυναμώνεται. Η ατζέντα της για οικονομική αυτάρκεια και επιθετική αντιδυτική ρητορική δεν ήταν πλέον ελκυστική και η μετριοπαθής Δεξιά υποστηρίζοντας την προσέγγιση με τη Δύση κέρδιζε έδαφος. Η υπόθεση των «Σατανικών στίχων» ήταν σχεδόν δώρο για τη συσπείρωση των πιστών μουσουλμάνων. Γρήγορα διαμορφώθηκε μια τάση στους μουσουλμανικούς κύκλους από ανθρώπους που ήταν πρόθυμοι να αφαιρέσουν τη ζωή του Ρούσντι για να τον τιμωρήσουν για ένα έγκλημα που μετά βίας μπορούσαν να ορίσουν, καθώς οι περισσότεροι δεν είχαν διαβάσει το βιβλίο του. Ούτε ο 24χρονος που τον μαχαίρωσε, 20 και πλέον χρόνια αργότερα, τον Αύγουστο του 2022 στη Νέα Υόρκη – περιστατικό που αποτελεί και τον πυρήνα του τελευταίου βιβλίου του Ρούσντι υπό τον τίτλο «Μαχαίρι» (εκδ. Ψυχογιός, μτφ. Γ. Μπλάνας – Δ. Δουλγερίδης) –, το είχε διαβάσει, παρά κάνα δυο σελίδες, όπως υποστήριξε.

Με το πέρασμα του χρόνου ο Αμίρ Ραχμαντί Αριαν διαπίστωσε πως υπήρχαν πολλοί άνθρωποι της γενιάς του που έτρεφαν αντιφατικά συναισθήματα για τον Ρούσντι: απόρριψη και θαυμασμό. Και όσοι ασχολούνταν σε βάθος με τη λογοτεχνία έφτασαν να τον λατρεύουν επειδή εξόργιζε τόσο πολύ τον κλήρο. «Αυτός είναι ο λόγος που, όταν με ρώτησαν για τη μεγαλύτερη λογοτεχνική μου επιρροή, ξεστόμισα το όνομα του Ρούσντι», καταλήγει ο συγγραφέας.