Ο μεταφραστής Αρης Αλεξάνδρου

«Πολλά δεσμευτικά και εξωγενή επεμβαίνουν στο πρόβλημα της μετάφρασης, πριν αυτό γίνει σχεδόν μεταφυσικό, πριν συναντήσει δηλαδή ερωτήσεις οντολογικής μορφής όπως: «είναι δυνατή η μετάφραση;», «γιατί μεταφράζουμε;» ή «τι μεταφράζουμε;»…Η δοκιμασία, οι απαντήσεις του Άρη Αλεξάνδρου παραμένουν μια μεγάλη και θετική εμπειρία της μεταφραστικής μας λογοτεχνίας, ιδιαίτερα του κεφαλαίου Ντοστογιέβσκι, αλλά και γενικότερα της ρωσικής λογοτεχνίας. Θα ήταν δύσκολο να υποστηριχτεί αυτή η εκτίμηση με επιχειρήματα, συγκρίσεις, παραθέματα, αλλά και μόνο το γεγονός ότι οι μεταφράσεις εκείνες διαβάζονται (και αναπαράγονται) επί μισό αιώνα σχεδόν χωρίς να παλιώνουν, είναι μια επιβεβαίωση.

Θα τολμήσω να καταθέσω μια προσωπική μου εμπειρία. Θέλοντας κάποτε να κάνω μια σύγκριση, διάβασα κατ’ αντιπαραβολή αρκετές δεκάδες σελίδες Ντοστογιέβσκι σε γαλλική και σε ελληνική μετάφραση (του Αλεξάνδρου). Η προτίμησή μου ήταν, χωρίς δισταγμό, υπέρ της δεύτερης. Νομίζω ότι ο «δικός» μας Ρασκόλνικοβ, οι Καραμάζοφ, η Ναστάσια Φιλίποβνα, ο Μακάρ Ντεβούσκιν, ο πρίγκιπας Μίσκιν είναι πολύ πιο Ρώσοι ή τουλάχιστον λιγότερο εμιγκρέδες από τους αντίστοιχους γαλλόφωνους. Η ανάσα της γλώσσας μού φαίνεται εδώ πιο ζεστή, η λέξη πιο απρόβλεπτη, το ύφος σαν απόν, όπως το ντοστογιέβσκειο. Πάνω σ’ αυτό το τελευταίο, ο Αλεξάνδρου εξηγούσε, σ’ ένα ανέκδοτο κείμενό του για τον Ντοστογιέβσκι, ότι συχνά βρισκόταν σε δύσκολη θέση: ο Ντοστογιέβσκι έγραφε βιαστικά, οι μεγάλες συλλήψεις του, η πληθώρα και το περίπλοκο, είτε η απροσδιοριστία των καταστάσεων και του ψυχισμού που ήθελε να δώσει (ίσως και ο επαγγελματισμός, ας μου επιτραπεί να προσθέσω) δεν του άφηναν ανάσα για καλλιγραφία -εξ ου και κάτι συμπατριώτες του, γραφειοκράτες της λογοτεχνίας ή αστυνόμοι της κριτικής, τον κατέτασσαν στους «μέτριους». Τι έπρεπε να κάνει ο μεταφραστής; Ο Αλεξάνδρου λέει ότι, μη «διορθώνοντας» τον Ντοστογιέβσκι, αντιμετώπιζε τον κίνδυνο να θεωρήσει ο αναγνώστης πως η μετάφραση ήταν εκείνη που έκανε την «ακαταστασία», την προχειρότητα ή την ασάφεια του κειμένου.

[…] Έπρεπε να περπατάω πάνω σε τεντωμένο σκοινί, σαν σχοινοβάτης, να αποδίδω το πρωτότυπο έτσι ώστε ο αναγνώστης να πείθεται ότι δεν είχα χαλάσει τίποτα, ότι έτσι θα το είχε γράψει στα ελληνικά και ο ίδιος ο Ντοστογιέβσκη, παραμελώντας το ύφος, ρίχνοντας αφρόντιστα τιος φράσεις στο χαρτί, σαν πρόχειρη πρώτη γραφή για να την επεξεργαστεί μετά.

Ο μεταφραστής πάντα κάνει λάθη· “δεν υπάρχει αλάθητη μετάφραση, από κάποια άποψη τουλάχιστον”, μας θύμισε ο Έκτωρ Κακναβάτος σ’ ένα πολύ ενδιαφέρον κείμενό του για το πρόβλημα της μετάφρασης. Ακόμα και μεταφράζοντας ερασιτεχνικά, λογοτέχνες μας έχουν κάνει λάθη ερμηνείας ή κατανόησης σοβαρά”.

(Από το ομότιτο κείμενο του Δημήτρη Ραυτόπουλου στο περιοδικό «Μετάφραση ’96»: το δεύτερο τεύχος του, δηλαδή, που κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο του 1996, με συντακτική επιτροπή τις: Οντέτ Βαρών – Βασάρ, που ήταν και υπεύθυνη έκδοσης, Γεωργία Ζακοπούλου, Κατερίνα Κολλέτ, Νίκη Μολφέτα, Ευγενία Τσελέντη).