Μια ζωή πλούσια σε ιδέες

Συμπληρώθηκε στις 20 Απριλίου ένα έτος αφ’ ότου έφυγε από τη ζωή η Μυρσίνη Ζορμπά. Μερικές φορές οι λέξεις είναι αδύναμες να εκφράσουν τα συναισθήματα. Αυτό συνέβη σε πολλούς – και στον γράφοντα – με τον αδόκιμο και τόσο απροσδόκητα γρήγορο θάνατό της. Εδώ υπό τη συναισθηματική αλλά και επιστημονική επιμέλεια του συντρόφου της καθηγητή Αντώνη Λιάκου, ο οποίος γράφει και ένα εισαγωγικό κείμενο, η Ζορμπά καταθέτει προφορικά αλλά και γραπτώς μέσα από ένα ημερολόγιο που κράτησε τους τελευταίους μήνες της ζωής της (από τον Δεκέμβριο του 2021 έως τον Ιανουάριο του 2023) τη μαρτυρία για τη ζωή της αλλά και για το κενό που αφήνει η αναμονή του επερχόμενου θανάτου. Ζωή γεμάτη σε δράσεις και πλούσια σε ιδέες.

Μήπως την ευνόησε η οικογενειακή καταγωγή και κατάφερε να κάνει όλα αυτά που η ίδια αφηγείται, αλλά και πολλοί εξ ημών γνωρίζουν; Καθόλου. Γέννημα μιας φτωχής και κατατρεγμένης οικογένειας, αριστερός, εργάτης επιπλοποιός, ο πατέρας της και με μητέρα της οποίας ο πατέρας συμμετείχε το 1941 στην αντίσταση κατά της ναζιστικής και βουλγαρικής κατοχής στη Δράμα, ζει φτωχικά στην τότε φτωχοσυνοικία των Πετραλώνων. Το κρύο, η Αυγή τυλιγμένη να μη φαίνεται ο τίτλος, η αίσθηση επαφής με τη φύση, το παιγνίδι, αλλά και η εγκατάλειψη, η φτώχεια, η εργασία το καλοκαίρι για να πηγαίνει κανείς σχολείο τον άλλο χρόνο, ο κινηματογράφος, το δίκτυο σχέσεων αλληλεγγύης αλλά και οι ταξικοί διαχωρισμοί ανάμεσα στους φτωχούς και τους φτωχότερους, οι πνευματικές αγωνίες και οι πρώτοι έρωτες είναι λίγα από τα πολλά που αφηγείται γι’ αυτά τα «τρυφερά πληγωμένα χρόνια».

Κυρίως όμως είναι η σκιά του φόβου και της επιτήρησης. Ουδέν κακό όμως αμιγές καλού. Απ’ αυτά τα χρόνια τής έμεινε για όλη την υπόλοιπη ζωή της η αίσθηση της αλληλεγγύης μεταξύ των καταπιεσμένων και των κυνηγημένων και η αγάπη για την ελευθερία. Λέει με γλαφυρό και συγκινητικό τρόπο: «Ημασταν άθεοι, δηλαδή χωρίς παρηγοριά. Ημασταν φτωχοί, δηλαδή χωρίς ελπίδα. Ανήκαμε στην εργατική τάξη, κι ήμασταν στο έλεος του αφεντικού και της ανεργίας» (σ. 38).

Στη χούντα

Ακολουθούν τα χρόνια στο τότε εξατάξιο Γυμνάσιο μέσα στην περίοδο της «σύντομης Ανοιξης του 60» που κράτησε ως τη χούντα. Φοιτήτρια το 1968, μέλος του ΠΑΜ, γνωρίζει τα χαστούκια των βασανιστών, αλλά αποφεύγει την κράτησή της. Λίγο πριν τη χούντα αλλά και μετά την επικράτησή της έρχεται σε επαφή με εκδοτικούς και το βιβλίο. Γνωριμία που θα σημαδέψει όλη την υπόλοιπη ζωή της. Τα πρώτα διαβάσματά της είναι αριστερά βιβλία αλλά και έργα των κλασικών της λογοτεχνίας. Σ’ αυτό το πολιτισμικό οικοσύστημα, όπως η ίδια αφηγείται, ενηλικιώθηκε. Μια εύθραυστη εφηβεία αλλά και μια αισιόδοξη νεότητα. Στις συζητήσεις της εποχής κυριαρχεί η αγωνία του τρόπου με τον οποίο θα απαλλαγεί η χώρα από τη χούντα. Τ’ ότι όμως ήταν από τότε αριστερή αλλά με φιλοευρωπαϊκό προσανατολισμό φαίνεται και από τη συμμετοχή της στην Ελληνοευρωπαϊκή Κίνηση Νέων, όταν άλλοι συνομήλικοι και συμφοιτητές της ζούσαν με το «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ, το ίδιο συνδικάτο».

Στα τέλη του 1973 πηγαίνει με υποτροφία του Ιταλικού Ινστιτούτου για μεταπτυχιακές σπουδές στη Ρώμη και εκεί «της χαμογέλασε ο Γκράμσι». Του χαμογέλασε και αυτή και ποτέ δεν άφησε αυτό το χαμόγελο να σβήσει. Ακόμη και όταν πολλά χρόνια αργότερα στρατεύτηκε με τον εκσυγχρονισμό του Κώστα Σημίτη, πάντα με τον Γκράμσι έκανε παρέα. Ο homo κομματικός pasokus δεν της έλεγε και πολλά πράγματα, ο εκσυγχρονισμός με κοινωνικές αγωνίες όμως τη συνεπήρε. Πάντα ήταν καχύποπτη απέναντι στην αλαζονεία κάποιων εκσυγχρονιστών που πίσω από την έννοια «μεταρρύθμιση», έκρυβαν την αδιαφορία τους για τις επιπτώσεις των μεταρρυθμίσεων στις κοινωνικές ανισότητες. Πράγμα που δεν ίσχυε για τον Κώστα Σημίτη και τον υπέροχο άνθρωπο Νίκο Θέμελη. Τη Μυρσίνη την «κατάτρεχαν» πάντα οι αγωνίες για την πορεία της Ανανεωτικής Αριστεράς, παρόλο που αυτή η αγωνία είχε περισσότερο πολιτισμικό παρά πολιτικό χαρακτήρα. Γι’ αυτό και σημειώνει πως «την αριστερή παραδοσιακότητα δεν την αντιπροσώπευε μόνο το ΚΚΕ» (σ. 97). Ακόμη κι ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης δεν την ενθουσίαζε. Εδώ νομίζω πως έχασαν και οι δυο απ’ αυτή την απόσταση. Πάντως ορθώς παρατηρεί για τον Λεωνίδα Κύρκο πως πέρα από τα άπειρα προσόντα του ήταν και ο άνθρωπος της ίντριγκας και του τακτικισμού. Στον χώρο αυτό, συμπληρώνω, άφησε πολλούς απογόνους.

Η Μεταπολίτευση τη βρίσκει στην Ελλάδα. Λίγο πριν είχε αρχίσει η περιπέτειά της με τον εκδοτικό «Οδυσσέας» και τον συνεργάτη και σύντροφό της αρχικά Τίτο Μυλωνόπουλο. Μέσα στη χούντα το 1973 εκδίδουν τον Ιστορικό Υλισμό του Γκράμσι. Πολλά δεκαεξάχρονα των πρώτων ημερών της αντιπολίτευσης έλαβαν την πρώτη μαρξιστική τους «φώτιση» διαβάζοντας αυτό το βιβλίο. Δεν το λέει κατηγορηματικά, αλλά απ’ όλη την αφήγησή της αφήνεται να εννοηθεί πως από τα άπειρα που έκανε, το πιο σημαντικό ήταν ο «Οδυσσέας». Και ποιος άλλωστε από τους boomers μπορεί να ξεχάσει τα υπέροχα βιβλία σε υπέροχες μεταφράσεις, πολλές φορές και της ιδίας, που διάβασε απ’ αυτόν τον εκδοτικό; Ποιος μπορεί να ξεχάσει πως ο «Οδυσσέας» τού έμαθε τον Τζος Ντος Πάσος και τόσους πολλούς άλλους και άλλες μεγάλους συγγραφείς;

Ακολουθεί, υπό υπουργίας Πολιτισμού του Θάνου Μικρούτσικου, το πνευματικό και υλικό της παιδί, το ΕΚΕΒΙ. Πίστευε πάντα πως το βιβλίο μπορεί να συμβολίζει τον νεότερο πολιτισμό. Αντιθέτως με όσα πρεσβεύει ο δογματικός μαρξισμός για αυτήν οι ιδέες και όχι η οικονομία αλλάζουν τον κόσμο. Πιστή στην αντίληψη της για την πολιτισμική δημοκρατία που δεν διαχωρίζει τον πολιτισμό σε κατανοούντες και μη, επιχειρεί να αποκεντρώσει το ΕΚΕΒΙ. Σημασία εδώ έχει η προσπάθειά της να στήσει πολλές περιφερειακές βιβλιοθήκες, κυρίως στην ευαίσθητη περιοχή του Εβρου. Το 2001 γίνεται ευρωβουλευτής του εκσυγχρονιστικού ΠΑΣΟΚ. Εδώ θα μου επιτραπεί και μια προσωπική «εξομολόγηση». Αν και μετέπειτα συμπορεύτηκα μαζί της πολλές φορές, όπως στο ΔΣ του ΟΠΕΚ και στα σεμινάριά του, ποτέ δεν βρεθήκαμε πιο κοντά απ’ όσο το 2000. Τότε παραλίγο να γίνω επιστημονικός συνεργάτης της. Δεν έγινα, όχι λόγω κάποιας διαφωνίας, αλλά τότε εμφανίστηκαν άλλες επαγγελματικές προοπτικές για εμένα. Η δράση της στο Ευρωκοινοβούλιο προκαλεί αντιδράσεις στο παραδοσιακό και «πατριωτικό» ΠΑΣΟΚ, αφού αυτή δρα εκεί όχι ως «τοποτηρητής» των εθνικών συμφερόντων, αλλά ως «τοποτηρητής» των ευρωπαϊκών.

Δικαιώματα παιδιού

Με την επιστροφή της συναντά εδώ το μεταναστευτικό και τους πρόσφυγες. Πρωτοστατεί στη δημιουργία του Συνήγορου του Παιδιού. Πιο σημαντική της πρωτοβουλία, που όμως μετά χειραγωγήθηκε από την «επαγγελματοποίηση» των ΜΚΟ, ήταν το Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού (2004). Ενα δίκτυο προστασίας και ένταξης των προσφυγόπαιδων με παράδοση μαθημάτων γλώσσας, στήσιμο βιβλιοθηκών και στεκιών συνάντησης και επικοινωνίας των προσφύγων και μεταναστών. Προσπάθεια που συνδέθηκε και με τη βοήθειά της στον «Ξενώνα Ασυνόδευτων Ανηλίκων», το «Εργαστήρι πολιτισμού», τη βοήθειά της στην Κοινότητα «Σαμάρεια», «Το Σχολείο χωρίς Σύνορα». Η Μυρσίνη ήταν ένας άνθρωπος που στην καθομιλουμένη «έβγαζε σπυράκια» όταν άκουγε διάφορους να μιλούν για «λαθρομετανάστες». Καθόλου τυχαία που το 2012 πήγε και εγκατέστησε στην καρδιά του χρυσαυγιτισμού, στην Πλατεία Αττικής, τις νέες εγκαταστάσεις του Δικτύου για τα Δικαιώματα του παιδιού. Η υποκατάσταση όμως της πολιτικής και του συναισθήματος από την οικονομία και τις ΜΚΟ την απογοήτευσε και αποχώρησε σιγά σιγά. Το 2014 γράφει το πολύ σημαντικό βιβλίο, συμπύκνωση της αντίληψής της για τον πολιτισμό, με τίτλο «Πολιτική του πολιτισμού» (Πατάκη). Κατά τη γνώμη μου το πιο αδύναμο κεφάλαιο στην αφήγησή της είναι αυτό της δεκάμηνης παραμονής της ως υπουργού Πολιτισμού στην κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ. Αν και καταθέτει την ιδέα της για τρία νομοσχέδια που ήθελε να ψηφίσει, αλλά δεν πρόλαβε, και τις τέσσερις κατευθύνσεις που είχε για τον πολιτισμό, δεν πείθει για την επιλογή της. Τουλάχιστον εμένα. Αν και από την άλλη κάποιος μπορεί ν’ αντιτείνει πως έμεινε πιστή στις αριστερές καταβολές και ιδέες της. Τι αριστερό όμως είχε η συνεργασία του ΣΥΡΙΖΑ με τους ΑΝΕΛ;

Ανεξαρτήτως αυτού, η Μυρσίνη αξίζει τον θαυμασμό των προοδευτικών ανθρώπων. Θαυμασμό που αξίζει και ο Αντώνης Λιάκος που τη στήριξε μέχρι την τελευταία μέρα. Χάρη σ’ αυτόν και τις εκδόσεις Πόλις έχουμε το συγκινητικό βιβλίο, που, όπως γράφει ο ίδιος, μιλά για τον θάνατο ως συστατικό στοιχείο και προϋπόθεση της εξιστόρησης (και αποτίμησης) του βίου.

Μυρσίνη Ζορμπά
Σημειώσεις από την
εποχή των προσδοκιών
Εισαγωγή- Επιμέλεια: Αντώνης Λιάκος
Εκδ Πόλις, 2023, σελ.320
Τιμή 16 ευρώ