Αντίσταση με 18 Κείμενα

Η συζήτηση ανοίγει κάθε επέτειο της 21ης Απριλίου. Ποια ήταν η πιο εντυπωσιακή αντιστασιακή πράξη στη χούντα, ένα καθεστώς που λένε ότι σε έναν βαθμό έμεινε ακλόνητο επειδή σε μεγάλο βαθμό είχε την ανοχή της συντριπτικής πλειονότητας των Ελλήνων; Οι δραστηριότητες του Ρήγα Φεραίου; Η απόπειρα δολοφονίας του δικτάτορα Παπαδόπουλου από τον Αλέκο Παναγούλη; Οι βόμβες των στελεχών της Δημοκρατικής Αμυνας – που κόστισαν, μεταξύ άλλων, το χέρι του Σάκη Καράγιωργα; Το Κίνημα του Ναυτικού – που πλήρωσε ιδιαίτερα ο Σπύρος Μουστακλής;

Προσωπικά, θεωρώ ότι η πιο εντυπωσιακή πράξη αντίστασης ήταν τα «18 Κείμενα». Ενας συλλογικός τόμος δεκαοκτώ συγγραφέων, με έντονο αντιδικτατορικό περιεχόμενο, που εκδόθηκε τον Ιούλιο του 1970 από τις εκδόσεις Κέδρος της Νανάς Καλλιανέση. Ηταν μια πράξη ριψοκίνδυνη επειδή, παρά τον συμβολικό χαρακτήρα πολλών κειμένων, η χούντα απεχθανόταν κυρίως τα δημοσιεύματα εναντίον της, και ένα βιβλίο υπογεγραμμένο από σημαντικούς συγγραφείς μπορούσε να θεωρηθεί καταδίκη του καθεστώτος από τον πνευματικό κόσμο. Επειδή μάλιστα ανέμεναν την αντίδραση του καθεστώτος, στην έκδοση γινόταν αναφορά στην εκδοτική ομάδα που είχε την ευθύνη έναντι του νόμου. Υπεύθυνοι ήσαν ο ποιητής (και γιατρός ακτινολόγος) Μανόλης Αναγνωστάκης, ο κριτικός της λογοτεχνίας (και εργολάβος οικοδομών) Αλέξανδρος Αργυρίου, ο συγγραφέας και πρέσβης Ρόδης Ρούφος και οι συγγραφείς Θ. Δ. Φραγκόπουλος (που όλοι τον ήξεραν ως Μπούλη), Αλέξανδρος Κοτζιάς, Τάκης Κουφόπουλος, Νίκος Κάσδαγλης.

Στην ουσία, τα κείμενα μάζεψαν δυο συντηρητικοί συγγραφείς, ο Φραγκόπουλος κι ο Ρούφος. Στο αποκαλυπτικό Ημερολόγιο της έκδοσης που κράτησε ο Φραγκόπουλος (και δημοσιεύτηκε σε αφιέρωμα στον Ρούφο του περιοδικού «The Βοοks’ Journal» το καλοκαίρι του 2022) μεταφέρεται, μεταξύ άλλων, ο φόβος που κυριαρχούσε στο σινάφι των συγγραφέων όταν βολιδοσκοπούνταν να συμμετάσχουν σε κίνηση διαμαρτυρίας, πριν ακόμα οριστικοποιηθεί ο χαρακτήρας της διαμαρτυρίας. Γράφει, με αναφορά στον Απρίλιο του 1969:

«Ρόδης: βρήκε κάμποσους και μίλησε, κυρίως αριστερούς. Ολοι τους μουδιασμένοι. Η Καίη [Τσιτσέλη] και ο Νίκος Κάσδαγλης πρόθυμοι, άλλος ανθολογημένος κανείς. Ακούστηκε μια ιδέα, ανάλογη με εκείνο που έγινε στην Τσεχοσλοβακία: να υπογραφεί μυστικό μανιφέστο – να δειχθούν τα ονόματα στους ξένους δημοσιογράφους αλλά με υποχρέωσή τους να μην τα αναφέρουν. Το θεωρώ παιδαριώδες. Ή έχει κανείς κουράγιο ή δεν έχει. Ο Ρόδης μου αναφέρει ονόματα ανθρώπων που έχουν ειδικούς λόγους να φοβούνται: ένας που έχει ξένο διαβατήριο και μπορεί ν᾿ απελαθεί: ο άλλος, που είναι γιατρός του ΙΚΑ. Εκείνο που τον σκυλιάζει είναι η δειλία των πιο φτασμένων: Παπατζώνης, που ετοιμάζεται για ακαδημαϊκός· Χουρμούζιος, που θέλει ένα κείμενο-προκήρυξη και όχι διαμαρτυρία, και υπογραμμένο από τουλάχιστον πεντακόσιους – τότε, λέει, το υπογράφει. Κόλπο να τορπιλισθεί η υπόθεση με την πλειοδοσία όρων που είναι απίθανο να εκπληρωθούν. Ρωτάω: ο Σεφέρης; Ο Ρόδης μου λέει πως ετοιμάζει κάτι δικό του, ατομικό. […] Ο Ρόδης είδε Βενέζη, Χάρη (άλλος που πάει για ακαδημαϊκός), Ι. Μ. Παναγιωτόπουλο. Διάκεινται συμπαθώς, αλλά δεν εννοούν να κουνήσουν το δακτυλάκι τους…».

Τελικά, έπειτα από μια πρόσκληση στην ασφάλεια για να τρομάξουν, η παρέα κυκλοφορεί μια διακήρυξη, που έχει δημοσιότητα. Αλλά τον Δεκέμβριο εκείνης της χρονιάς καταργείται η λογοκρισία και η παρέα, διευρυμένη (και με τη συμμετοχή του Σεφέρη) αποφασίζει την έκδοση των «18 Κειμένων». Μαζί, δεξιοί κι αριστεροί δημοκράτες, άνθρωποι του πνεύματος, δηλώνουν το «παρών» στον αγώνα κατά της χούντας. Ο πνευματικός κόσμος διεκδίκησε και κέρδισε προπάντων την αξιοπρέπειά του.