Αναγέννηση μέσω του πολιτισμού

Η Finola Finlay υποστηρίζει ότι γνωρίζει σχεδόν κάθε σπιθαμή του Δυτικού Κορκ. Αυτό σημαίνει ότι αντιλαμβάνεται με εξαιρετική ακρίβεια τις κλιματικές απειλές που αντιμετωπίζει η πολιτισμική ταυτότητα αυτής της απομακρυσμένης παράκτιας περιοχής της Νοτιοδυτικής Ιρλανδίας.

Η Finlay πρωτοήρθε σε επαφή με την περιοχή όταν, σε ηλικία 20 ετών, ξεκίνησε σπουδές Αρχαιολογίας στο Πανεπιστημιακό Κολέγιο του Κορκ (UCC). Υστερα από τέσσερις δεκαετίες ακαδημαϊκής σταδιοδρομίας στον Καναδά, η σχέση της με το Δυτικό Κορκ αναθερμάνθηκε 12 χρόνια πριν, όταν επέλεξε να επιστρέψει εκεί μαζί με τον σύζυγό της για τη συνταξιοδότησή της.

Γαντζωμένα στους βράχους

Τα δεκάδες κάστρα που κοσμούν την ακτογραμμή του Δυτικού Κορκ δεν είναι μόνο κατάλοιπα των αρχαίων ιρλανδικών φατριών που κυριαρχούσαν άλλοτε στην περιοχή, αλλά και ζωντανοί δεσμοί με τις αρχέγονες ρίζες των σημερινών κατοίκων, σύμφωνα με τη Finlay.

«Οι ντόπιοι είναι πολύ περήφανοι για την κληρονομιά τους», αναφέρει. «Είναι περήφανοι για τα κάστρα τους. Τα λατρεύουν».

Η άνοδος της στάθμης των θαλασσών και η διάβρωση των ακτών λόγω της κλιματικής αλλαγής απειλούν αυτήν την κληρονομιά. Η διατήρησή της ήταν το κύριο μέλημα ενός πρόσφατου ερευνητικού έργου. Το έργο CHICC, το οποίο έλαβε χρηματοδότηση από την ΕΕ, ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του 2023, έπειτα από σχεδόν τριετή πορεία.

Η έννοια της «κληρονομιάς» αποτελεί επίσης κεντρικό στοιχείο της πρωτοβουλίας του Νέου Ευρωπαϊκού Μπάουχαους για τη βελτίωση της καθημερινότητας στην Ευρώπη χτίζοντας γέφυρες διασύνδεσης μεταξύ επιστημών, τεχνολογίας, τεχνών και πολιτισμού. Η ΕΕ διοργάνωσε το φεστιβάλ του Νέου Ευρωπαϊκού Μπάουχαους στην πρωτεύουσα του Βελγίου, τις Βρυξέλλες, στις 9-13 Απριλίου.

Η θέα από τα κάστρα

Η Finlay ζει κοντά στο κάστρο Rossbrin, ένα ιστορικό μνημείο μεν, ρημαγμένο δε από τις αλλεπάλληλες σφοδρές καταιγίδες που έπληξαν την περιοχή τον 20ό αιώνα. Ο,τι έχει απομείνει από το κάστρο χρονολογείται από τον 15ο ή 16ο αιώνα.

Πολλά παρόμοια κτίσματα βρίσκονται υπό κατάρρευση ή έχουν αφανιστεί ήδη, χωρίς να αφήνουν πίσω τους ούτε πετραδάκι, σύμφωνα με τη Finlay. «Υστερα από κάθε μεγάλη καταιγίδα, ξυπνάμε το πρωί κι αναρωτιόμαστε αν το κάστρο Rossbrin βρίσκεται ακόμη στη θέση του», μας εξηγεί.

Στην απέναντι όχθη από το σπίτι της, στη νήσο Cape Clear, ορθώνεται ένα πέτρινο κάστρο του 16ου αιώνα, έρμαιο επίσης των σφοδρών ατλαντικών καταιγίδων.

Το κάστρο Dún an Óir αποτέλεσε περίπτωση μελέτης του έργου CHICC, με στόχο την εκτίμηση της αλληλεπίδρασης μεταξύ κληρονομιάς, κλιματικής αλλαγής και τοπικών κοινοτήτων. Ως αποτέλεσμα της ανόδου της θαλάσσιας στάθμης, η πρόσβαση στο κάστρο δεν είναι πλέον δυνατή με τα πόδια και, επομένως, έχει εγκαταλειφθεί.

Με ζωγραφικούς πίνακες, ποιήματα, παιδικές ζωγραφιές και προσωπικές αφηγήσεις που συνδέονται με το κάστρο, οι κάτοικοι συνέβαλαν στο υλικό που συγκεντρώθηκε. Σε πολλές περιπτώσεις παρατηρούνται στοιχεία στα έργα που μαρτυρούν τις καιρικές συνθήκες και την κλιματική αλλαγή.

Μερικές φωτογραφίες και ποιήματα είχαν ως θέμα τους βίαιες καταιγίδες και τοπία που κατέρρεαν. Ενας από τους συμμετέχοντες αφηγήθηκε ότι κατάφερε πριν από δεκαετίες να φτάσει πεζός στο κάστρο μια ήρεμη χειμωνιάτικη μέρα, κατά τη διάρκεια της άμπωτης. «Μαθαίναμε μαζί για τη σχέση μεταξύ κληρονομιάς και κλίματος με αυτόν τον τόσο ελεύθερο και μη κατευθυνόμενο από ειδικούς τρόπο», αναφέρει η δρ Sarah Kerr, διδάσκουσα Αρχαιολογία στο UCC, επικεφαλής του έργου CHICC.

H κλιματική αλλαγή

Οι ερευνητές εξέτασαν επίσης κατεστραμμένους χώρους πολιτιστικού ενδιαφέροντος στη Γιουτλάνδη της Δανίας και στην περιοχή Φάιφ της Σκωτίας. Οπως και στην περίπτωση του Dún an Óir, και οι δύο περιοχές είναι αραιοκατοικημένες. Η προσέγγιση που ακολούθησε το CHICC για κάθε περίπτωση βασίζεται στην «επιστήμη των πολιτών», δίνοντας στα μέλη της κοινότητας τη δυνατότητα να λάβουν μέρος στο έργο ως ερευνητές.

Ενώ η Kerr λάμβανε τις αποφάσεις για τους ερευνητικούς στόχους, οι κάτοικοι της περιοχής συγκέντρωναν στοιχεία για τα μνημεία και επέλεγαν τι έπρεπε να γίνει με τις πληροφορίες. Σε κάθε περιοχή συμμετείχαν περίπου 50 έως 70 κάτοικοι κατά τη διάρκεια των απαγορεύσεων της κυκλοφορίας την περίοδο του κορωνοϊού, σύμφωνα με την Kerr.

Το CHICC έδωσε επίσης, κατά την Kerr, σημαντική ώθηση του γραμματισμού των συμμετεχόντων από την Ιρλανδία, τη Δανία και τη Σκωτία, όσον αφορά το κλίμα. Περίπου 70% των συμμετεχόντων ανέφεραν ότι κατανόησαν καλύτερα την κλιματική αλλαγή ως αποτέλεσμα της ενεργού συμμετοχής τους στο έργο.

Το έργο CHICC βοήθησε να παραμείνει ζωντανή η πολιτιστική κληρονομιά και ταυτόχρονα ευαισθητοποίησε περισσότερο τους συμμετέχοντες γύρω από την πιθανή απώλειά της, όπως μας έδειξε το παράδειγμα του Dún an Óir στην Ιρλανδία. «Εξετάζοντας την ιστορία και τις αλλαγές που έχει υποστεί το κάστρο στην πορεία των 500 ετών, μάθαμε πώς ξεκίνησε η ύπαρξη αυτού του κάστρου», λέει η Kerr. «Και ό,τι έχει αρχή, έχει ίσως και τέλος».

Η Kerr εξήγησε ότι οι συμμετέχοντες στο CHICC αναγνώρισαν καλύτερα τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής κι αυτό βοήθησε να προετοιμάσουμε το έδαφος για να αναλάβουν περαιτέρω δράση για την προστασία του περιβάλλοντος. Σε αυτό το πλαίσιο, το έργο λειτούργησε ως εφαλτήριο για τη μακροπρόθεσμη συμμετοχή της τοπικής κοινότητας, εξηγεί η Kerr.

Παλιά θεμέλια, νέα πνοή

Οι ντόπιοι κάτοικοι βρίσκονται και πάλι στο επίκεντρο σε ένα άλλο έργο που χρηματοδοτείται από την ΕΕ και φιλοδοξεί να γεφυρώσει το παρελθόν με το μέλλον σε τρεις περιοχές της Ευρώπης. Κεντρικό πυλώνα σε αυτήν την περίπτωση, ωστόσο, αποτελούν τα αστικά κέντρα και ο ρόλος της πολιτιστικής κληρονομιάς στην αναβάθμισή τους.

Η υλοποίηση του έργου με τίτλοHERITACT ξεκίνησε τον Μάρτιο του 2023 και προγραμματίζεται να διαρκέσει έως τα τέλη Φεβρουαρίου 2026. Εκτός από την πόλη Μπαλίνα στην Ιρλανδία και τη δεύτερη μεγαλύτερη ιταλική πόλη, το Μιλάνο, τα κέντρα συντονισμού του έργου περιλαμβάνουν και τον Δήμο Ελευσίνας.

Η Ελευσίνα, ένα παραθαλάσσιο βιομηχανικό κέντρο έξω από την Αθήνα, ήταν επίσης η γενέτειρα του αρχαίου έλληνα τραγωδού Αισχύλου και υπήρξε ένα από τα πιο σημαντικά θρησκευτικά κέντρα της αρχαιότητας – εκεί βρισκόταν το ιερό όπου κάθε χρόνο οι πιστοί μυούνταν στα Ελευσίνια Μυστήρια, τα οποία ήταν αφιερωμένα στη λατρεία της θεάς Δήμητρας και της κόρης της, Περσεφόνης.

Στην Ελευσίνα, ο πληθυσμός της οποίας είναι περίπου 30.000 κάτοικοι, οι ερευνητές του έργου HERITACT έχουν προσκαλέσει έξι συνοικίες να συμμετάσχουν σε πολιτιστικές και βιώσιμες αστικές δραστηριότητες.

Ενεργός συμμετοχή

Αν και ακόμη βρίσκεται σε αρχικό στάδιο, το έργο HERITACT έχει ήδη προσελκύσει εκατοντάδες συμμετέχοντες από την περιοχή, περιλαμβανομένων φοιτητών και παιδιών, σύμφωνα με τον δρα Στυλιανό Καρατζά, συντονιστή του έργου και υπότροφο του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ στο Ηνωμένο Βασίλειο.

«Είναι κάτι που δεν περιμέναμε σε αυτή τη φάση του έργου», λέει ο Καρατζάς. «Δείχνει ότι οι άνθρωποι έχουν πραγματικά ανάγκη από αυτές τις καινοτόμες λύσεις».

Στο πλαίσιο του έργου έχουν δημιουργηθεί τοίχοι καλυμμένοι με φυτά και συστήματα σκίασης για δημόσιους χώρους. Το έργο χρησιμοποιεί μια τεχνική σχεδιασμού – την τασοακεραιότητα – που εξισορροπεί τις δυνάμεις ώσης και έλξης για την παραγωγή ανθεκτικών και εύκαμπτων δομών.

Οι εγκαταστάσεις δεν εξυπηρετούν μόνο αισθητικούς σκοπούς. Εχουν σχεδιαστεί ώστε να έχουν χαμηλές απαιτήσεις συντήρησης και να αναδεικνύουν τη βιώσιμη αστική ανάπτυξη.

Στο έργο θα χρησιμοποιούνται επίσης αστικά κινητά έπιπλα, τα οποία θα μπορούν να αναδιαταχθούν στον χώρο και να προσαρμοστούν ανάλογα με τις ανάγκες των χρηστών. Στόχος είναι οι χώροι πολιτιστικής κληρονομιάς να μπορούν να στεγάσουν διάφορες δραστηριότητες, όπως αγορές τροφίμων, αθλητικές εκδηλώσεις και θεατρικές παραστάσεις.

Το έργο HERITACT θα επεκτείνει αυτήν την προσέγγιση σε ορισμένους χώρους βιομηχανικής κληρονομιάς στην Ελευσίνα, όπως ένα παλιό εργοστάσιο σαπουνιών, το πρώτο που κατασκευάστηκε στην πόλη το 1875, και ο κινηματογράφος Ελευσίς, ο οποίος χτίστηκε κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα και πρόσφατα άνοιξε ξανά, μετά το κλείσιμό του το 1988.

Στο Μιλάνο, το έργο επιδιώκει να ενισχύσει τις πολιτιστικές και κοινωνικές δραστηριότητες σε αρχαία αγροκτήματα, τα «cascine», δημιουργώντας, για παράδειγμα, λαχανόκηπους τοπικών ειδών και εγκαταστάσεις πρασίνου με γνώμονα την τασοακεραιότητα.

Στην Μπαλίνα, το HERITACT δίνει μια δεύτερη ευκαιρία σε ιστορικά κτίρια, όπως το Μοναστήρι της Αμωμης Σύλληψης, εστιάζοντας στη δυνατότητά τους να διατηρήσουν την κοινωνική, πολιτιστική και καλλιτεχνική κληρονομιά της Ιρλανδίας.

Επιστρέφοντας στο Δυτικό Κορκ, η Finlay καταδεικνύει τη δύναμη της τοπικής κληρονομιάς μέσω του ιστολογίου που δημιούργησε μαζί με τον σύζυγό της, τον οποίο έχασε τον προηγούμενο μήνα.

Το ιστολόγιο, το οποίο εξετάζει εις βάθος την ιστορία, το φυσικό τοπίο και τον πολιτισμό της περιοχής, τον προηγούμενο χρόνο συγκέντρωσε περισσότερες από 2 εκατομμύρια προβολές.

Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους

Εναν αιώνα μετά την εμφάνισή της στη Γερμανία, η σχολή τέχνης, αρχιτεκτονικής και σχεδίου Μπάουχαους επανεμφανίζεται στην Ευρώπη σε μια προσπάθεια να βελτιώσει την αστική ζωή.

Στόχος τουΝέου Ευρωπαϊκού Μπάουχαουςείναι να συμβάλει στη δημιουργία λιγότερο ρυπογόνων και περισσότερο ελκυστικών πόλεων στην ΕΕ μέσω καλλιτεχνικών, πολιτιστικών και τεχνολογικών έργων με απήχηση σε πολλά εκατομμύρια κατοίκους.

Το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους, που εγκαινιάστηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2020, έχει τρεις πρωταρχικούς στόχους: να μειώσει τη βλάβη στο περιβάλλον, περιλαμβανομένης της κλιματικής αλλαγής, να εξαλείψει τις κοινωνικές ανισότητες, όπως ο αποκλεισμός, και να αναβαθμίσει τους δημόσιους χώρους.

Η αλλαγή σχεδιασμού και χρήσης αστικών χώρων και δομών είναι κεντρικής σημασίας για ολόκληρο το εγχείρημα, καθώς η βιωσιμότητα, η συμπεριληπτικότητα και η αισθητική διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του γενικότερου οράματος.

Μολονότι εξυπηρετεί στόχους πολιτικής, οι οποίοι έχουν τεθεί σε επίπεδο ΕΕ, το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους στηρίζεται σε πρωτοβουλίες από τη βάση στην κορυφή, οι οποίες υλοποιούνται από διάφορα φυσικά και νομικά πρόσωπα, όπως κάτοικοι πόλεων, καλλιτεχνικές ομάδες, αρχιτέκτονες και τοπικές επιχειρήσεις, Αρχές και φοιτητές.

Η έρευνα αποτελεί κύριο χαρακτηριστικό του Νέου Ευρωπαϊκού Μπάουχαους, ενώ περίπου 160 εκατομμύρια ευρώ δαπανήθηκαν την περίοδο 2021-2024 για έργα της ΕΕ.

* Το παρόν άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στο περιοδικό «Horizon», το περιοδικό της ΕΕ για την Ερευνα και την Καινοτομία. Η έρευνα που αναφέρεται στο άρθρο χρηματοδοτήθηκε από την ΕΕ μέσω του προγράμματος «Ορίζοντας», ενώ το έργο CHICC χρηματοδοτήθηκε μέσω του Marie Skłodowska – Curie Actions (MSCA). Οι απόψεις των ερωτηθέντων δεν είναι απαραίτητο να εκφράζουν τις απόψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Περισσότερες πληροφορίες: http://heritageatrisk.eu/, https://www.heritact.eu/, https://new-european-bauhaus.europa.eu/index_en