«Το Μαχαγκόνι καθρεφτίζεται στις σύγχρονες κοινωνίες»

Την εμβληματική όπερα των Κουρτ Βάιλ και Μπέρτολτ Μπρεχτ «Η άνοδος και η πτώση της πόλης Μαχαγκόνι» παρουσιάζει η Εθνική Λυρική Σκηνή σε σκηνοθεσία Γιάννη Χουβαρδά και μουσική διεύθυνση Μίλτου Λογιάδη. Το έργο περιγράφει την άνοδο και την πτώση μιας πόλης του κέρδους και των ηδονών, ασκώντας κριτική στο καπιταλιστικό σύστημα. Γι’ αυτό κι έναν αιώνα σχεδόν μετά τη σύνθεσή του, παραμένει τρομακτικά επίκαιρο, καθώς οι επαναλαμβανόμενες οικονομικές κρίσεις και το φάντασμα του ναζισμού αποσυνθέτουν τις σύγχρονες κοινωνίες. Στη νέα παραγωγή της Λυρικής, ο Γιάννης Χουβαρδάς κάνει μια πολιτική ανάγνωση της όπερας, με στιγμές «αγανάκτησης και απελπισίας», σε μια σημερινή Αγρια Δύση. Δύο εκ των πρωταγωνιστών του, οι Βασίλης Καβάγιας και Γιάννης Καλύβας, μίλησαν στα «Πρόσωπα».

Πείτε μου λίγα λόγια για τον ρόλο σας. Πώς τον χειρίζεστε;

Βασίλης Καβάγιας: Ο Τζίμι Μάχονι είναι ο κεντρικός ρόλος του έργου. Είναι ένας χαρακτήρας διαφορετικός από την υπόλοιπη παρέα των ξυλοκόπων που ήρθαν από την Αλάσκα για να ξοδέψουν όλα τους τα χρήματα που απέκτησαν τόσα χρόνια με κόπο. Είναι ένας χαρακτήρας με πολλές υπαρξιακές ανησυχίες, βαθιά συναισθήματα και προσδοκίες από τη ζωή. Σε μία «ιδανική» πόλη του Μαχαγκόνι όπου το σεξ, το αλκοόλ και το χρήμα ρέουν άφθονα,εκείνου του λείπει κάτι ακόμα. Ψάχνει τον αληθινό έρωτα και την πραγματική απόλαυση της ζωής.
Ως χαρακτήρας θεωρώ ότι μου ταιριάζει πολύ γιατί είμαι κι εγώ ένας άνθρωπος που πάντα αναζητά το κάτι περισσότερο, με την έννοια της εσωτερικής αναζήτησης, της επαγγελματικής προόδου και της προσωπικής εξέλιξης κι όχι με τη μορφή της απληστίας. Οπότε υποκριτικά δεν θεωρώ ότι με δυσκολεύει. Φωνητικά είναι ένας πολύ απαιτητικός ρόλος που απαιτεί σωστή διαχείριση καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου γιατί έχει και λυρικά και δραματικά μέρη τραγουδώντας σχεδόν από την αρχή μέχρι το τέλος. Είναι ένα στοίχημα για μένα γιατί είναι φωνητικά εκτός του ρεπερτορίου μου, αλλά σε συνδυασμό με το υποκριτικό κομμάτι στο τέλος πιστεύω ότι δεν θα μετανιώσω για το ρίσκο που πήρα.

Γιάννης Καλύβας: Κατά κύριο λόγο υποδύομαι τον Τζακ Ο’Μπράιεν, συνοδοιπόρο του Τζίμι στην εργασία και στην ιδεολογία. Ενα είδος αγροίκου πιονέρου ξυλοκόπου, που κάνοντας λεφτά στην Αλάσκα ακολουθεί την παρέα του για να βρουν έναν επίγειο παράδεισο χωρίς περιορισμούς. Αυτό το τελευταίο είναι βέβαια καταδικαστικό, καθώς από τη στιγμή που όλα «επιτρέπονται», θεωρεί πως η ευτυχία βρίσκεται στο υλικό, στο φαγητό και δεν σταματάει μέχρι να απελευθερωθεί από το πάθος του. Ο φόβος του τυφώνα και η αποφυγή του θανάτου την τελευταία στιγμή, αυτή η επιθανάτια εμπειρία τον κάνει αλαζόνα και τελικά τον σκοτώνει.

Σε αυτό το έργο ο Μπρεχτ και ο Βάιλ σατιρίζουν ουσιαστικά τις παραδοσιακές όπερες και επιστρατεύουν ετερόκλητα (μουσικά) ιδιώματα. Αυτό το κάνει για εσάς πιο ενδιαφέρον;

Β.Κ.: Σίγουρα είναι πολύ ενδιαφέρον και είναι χαρακτηριστικό στις όπερες του 20ού αιώνα να δίνουν οι συνθέτες πολύ μεγάλη σημασία στο λιμπρέτο (κείμενο). Ετσι κι ο Βάιλ εδώ χρησιμοποιεί «πειραγμένες» κλασικές μουσικές μορφές δίνοντας ένα νέο ύφος σατιρικό ή μη τονίζοντας έτσι τη δύναμη του κείμενου του Μπρεχτ. Είναι μια πολύ δυναμική όπερα από την αρχή μέχρι το τέλος με πολλά και διαφορετικά μουσικά θέματα. Βλέπουμε στοιχεία από βαλς, από καμπαρέ, από τζαζ, ακόμα κι από στρατιωτική παρέλαση. Ο Βάιλ έχει την ικανότητα μέσα στο έργο να σχολιάζει τις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις της εποχής με μεγάλη επιτυχία.

Γ.Κ.: Είναι αλήθεια ότι η συγκεκριμένη όπερα καταδεικνύει τη μουσική ιδιοφυΐα του εκφραστή του μουσικού εξπρεσιονισμού Βάιλ, ο οποίος απαλλάσσεται από το αυστηρό «ελιτίστικο» φορμάτ και συστήνει στο κοινό την έννοια του σουξέ. Μέσα από τη τζαζ και ragtime φέρνει τον θεατή και ως εκ τούτου τον καλλιτέχνη σε ένα σύγχρονο γνώριμο περιβάλλον ήχων, με αποτέλεσμα κομμάτια της όπερας να τραγουδιούνται και εκτός αυτής διαχρονικά. Προσωπικά με αγγίζουν αρκετά σημεία του έργου, κυρίως ροκ ήχου, τα οποία βοήθησαν στο ψυχογράφημα δραματουργικά, στην κινησιολογία του ρόλου.

Πώς είναι αυτή η χρυσή πόλη των ονείρων μας που έχει φτιάξει οΓιάννης Χουβαρδάς για να την αφανίσει μπροστά στα μάτια των θεατών;

Β.Κ.: Είναι μια πόλη φτιαγμένη με τον κόπο πολλών ανθρώπων. Κάθε τσιμεντόλιθος που μπαίνει για να χτιστεί αυτή η πόλη είναι και ο ιδρώτας του καθενός. Μια πόλη όμως ευημερίας και υπερκατανάλωσης όπου όλα αγοράζονται και πουλιούνται σχεδόν τσάμπα. Ο Γιάννης Χουβαρδάς υπηρέτησε το κείμενο του Μπρεχτ χωρίς εκπτώσεις και πάντα σεβόμενος την καταπληκτική μουσική του Βάιλ, χρησιμοποιώντας τη μάλιστα πολλές φορές με πολύ πετυχημένο τρόπο πάνω στη δράση. Θεωρώ ότι οι επιρροές του από την ταινία «Μετρόπολις» του Φριτς Λανγκ έχουν ταιριάξει απόλυτα σε αυτό το έργο,αποδίδοντας ξεκάθαρα τη σκοτεινή πλευρά που υπάρχει πάντα πίσω από τη φαινομενική ευημερία του καπιταλισμού, φανερώνοντας σταδιακά μέχρι το τέλος του έργου το δηλητήριο της ματαιοδοξίας.

Γ.Κ.: Ο σκηνοθέτης από την αρχή εμπνευσμένος από την ασπρόμαυρη εικόνα ταινιών όπως το «Μετρόπολις» και οι «Μοντέρνοι καιροί», αποχρωμάτισε την ευδαιμονία του χρυσού και υπερθεμάτισε την άποψη πως ό,τι χτίζεται σε σαθρά θεμέλια χρησιμοποιώντας τις παθογένειες των παρελθόντων αποτυχημένων κοινωνιών, θα συνεχίσει να καταρρέει σαν πύργος από τραπουλόχαρτα συνθλίβοντας τους ήρωες, οι οποίοι νιώθουν μικροί θεοί στο ζενίθ αλλά τόσο ανθρωποφάγοι στο ναδίρ. Το Μαχαγκόνι είναι η σημερινή καπιταλιστική κοινωνία την οποία ο Μπρεχτ κατακεραυνώνει. Σειρήνες της ηδονής απομυζούν και ξεζουμίζονται από τους μεροκαματιάρηδες εργάτες σε ένα αέναο μοτίβο εκμετάλλευσης και αδυναμίας των ανθρώπων να φτάσουν στη θέωση.

Το Μαχαγκόνι θυμίζει τις σημερινές μας κοινωνίες;

Β.Κ.: Νομίζω ότι το Μαχαγκόνι καθρεφτίζεται σχεδόν σε όλες τις σύγχρονες κοινωνίες όπου ανθούν ο υπερκαταναλωτισμός, η ματαιοδοξία και η απληστία. Ο σημερινός μέσος άνθρωπος δεν αρκείται στα βασικά αγαθά. Θέλει κι άλλα, πιο πολλά, καλύτερα, μεγαλύτερα, πιο φανταχτερά και πιο ακριβά από τον διπλανό του. Ο σημερινός άνθρωπος είναι σκλαβωμένος από το χρήμα χωρίς να βλέπει τις επιπτώσεις του και χωρίς να αφουγκράζεται τις ρίζες του. Τη φύση! Μέσα στην όπερα αυτή ο Μπρεχτ το λέει ξεκάθαρα. «Ο άνθρωπος καταστρέφει ό,τι βρίσκει μπροστά του. Τι είναι ένας τυφώνας μπροστά σε αυτό που κάνει ο άνθρωπος όταν θέλει να κάνει το κέφι του;». Και το βλέπουμε σήμερα. Η φύση εκδικείται την απληστία και την κατάχρηση του ανθρώπινου χεριού.

Η κλιματική αλλαγή είναι το πρώτο θέμα αυτή τη στιγμή κάθε κοινωνίας γιατί ο άνθρωπος της έχει κάνει ήδη μεγάλο κακό. Ο άνθρωπος όμως κάνει κακό και στον συνάνθρωπο. Βλέπουμε γύρω μας μια έξαρση σωματικής και ψυχολογικής βίας ειδικά στα νέα παιδιά καθώς και μια έλλειψη σεβασμού η οποία οδηγεί στον ατομικισμό και την απομόνωση. Ολα αυτά φυσικά και είναι απόρροια του καπιταλιστικού καθεστώτος που απασχολεί τόσες ώρες τους γονείς επαγγελματικά μακριά από τα παιδιά τους, αντικαθιστώντας όλο αυτόν τον πολύτιμο και ουσιώδη χρόνο με την απομόνωση πάνω από μια οθόνη, η οποία προσφέρει μια πληθώρα από βίαιες εικόνες. Δυστυχώς όταν ο άνθρωπος έχει όλα τα υλικά αγαθά και όλες τις ευκολίες δεν εκτιμά τίποτα ουσιώδες πια. Είναι στη φύση του.

Σε κάποια φάση του έργου, η χορωδία τραγουδάει «Γιατί όπως στρώσει κανείς, έτσι θα κοιμηθεί/ Να τον σκεπάσει κανείς δε θα ‘ρθει/ Κι αν πέφτει κλωτσιά, αυτή τη δίνω εγώ/ Κι αν κάποιος την τρώει, αυτός είσ’ εσύ». Θεωρείτε ότι οι συνέπειες των κακών πράξεών μας είναι αυτές που τελικά επιστρέφουν για να μας τιμωρήσουν χειρότερα από τον οποιονδήποτε;

Β.Κ.: Θεωρώ ότι η μορφή της Θείας Δίκης υπάρχει με τον έναν ή άλλον τρόπο. Ακόμα κι αν δεν αποδοθεί η δικαιοσύνη (πράγμα που γίνεται πολύ συχνά στις μέρες μας και ειδικά στην ελληνική κοινωνία) σε ένα αδίκημα, με κάποιον τρόπο ο ένοχος θα τιμωρηθεί. Οι άνθρωποι πρέπει να γνωρίζουμε ότι είμαστε άξιοι των πράξεών μας. Δυστυχώς ζούμε σε μια χώρα με μεγάλη ατιμωρησία και αυτό έχει ως συνέπεια την αύξηση της βίας, της έλλειψης σεβασμού κι ενσυναίσθησης για τον διπλανό μας και γενικότερα την παραβίαση πολλών κανόνων. Οσο λοιπόν υπάρχει ατιμωρησία η κατάσταση δεν θα βελτιωθεί ποτέ και γι’ αυτό πρέπει όλοι μας να είμαστε όσο το δυνατόν ενεργότεροι πολίτες συμβάλλοντας στην ευημερία όλης της κοινωνίας.

Γ.Κ.: Πιστεύω προσωπικά στη δύναμη της ενοχής, οπότε σαφέστατα είμαστε υπεύθυνοι για τις συνέπειες των πράξεών μας. Από την άλλη μεριά από το Μαχαγκόνι όπως και τις σύγχρονες κοινωνίες ελαττώνεται η πίστη σε έναν ελεήμονα Θεό, ο οποίος θα συγχωρήσει τις αμαρτίες που προκύπτουν από τις πόλεις – παγίδες.