Δημιουργός και κριτικός

Διετέλεσα μεταφραστής και ποιητής και πεζογράφος, ενώ παράλληλα άσκησα και ασκώ την κριτική, κυρίως της θεατρικής δημιουργίας. Πέρα από τις διαφορές ανάμεσα σ’ αυτές τις δημιουργικές καταθέσεις υπάρχουν και άπειρες ομοιότητες. Θα προσπαθήσω σήμερα να ανοίξω αυτό το πεδίο δημιουργικής γραφής, και θα επιμείνω κυρίως στα εφόδια που απαιτούνται για να ασκήσεις αυτές τις ενέργειες. Θα αποπειραθώ να τις αναφέρω, όπως τουλάχιστον τις εισέπραξα και τις υπηρέτησα εγώ 55 χρόνια σε αυτά τα λειτουργήματα. Και θα επιμείνω, επαναλαμβάνω, στα κοινά τους εργαλεία.

Ενα κριτικό δοκίμιο και μία λογοτεχνική γραφή έχουν σκανδαλωδώς ένα προς ένα όμοια υλικά, τρόπους, μεθόδους, επιχειρήματα, σκοπούς. Θα περιοριστώ στα θεατρικά πράγματα, γιατί τα γνωρίζω καλύτερα και εξάντλησα συχνά όλους τους τρόπους προσέγγισης. Συγγραφή και κριτική έχουν όχημα, βεβαίως, την ελληνική γλώσσα. Χωρίς την εντελή, σχεδόν σχολαστική γνώση της γλώσσας, ούτε δημιουργική γραφή, ούτε κριτική ευδοκιμούν. Δεν λείπουν, βέβαια, και από τις δύο ενέργειες οι ατελείς, απρόσωπες, λαθεμένες και, όχι σπάνια, στρεβλές διατυπώσεις. Και το λογοτεχνικό και, κυρίως, το ειδικό θεατρικό λεξιλόγιο έχουν ευρύ φάσμα γλωσσικού πλούτου και με ιστορία στις προηγούμενες γενιές δημιουργών και κριτικών. Δεν μπορώ να φανταστώ τη θεατρική κριτική, χωρίς να ξεκινάει από το εξόχως αξεπέραστο κείμενο της «Ποιητικής» του Αριστοτέλη, ούτε βέβαια τις αξεπέραστες καταθέσεις του Φώτου Πολίτη και του Αλκη Θρύλου (Ελένης Ουράνη), για να περιοριστώ σε δύο μείζονες και τελείως ιδεολογικά διαφορετικές κριτικές προσφορές.

Θα μείνω, κυρίως, στη θεατρική κριτική που ασκώ τόσα χρόνια αδιαλείπτως. Και η ευρωπαϊκή και η αμερικανική, αλλά και η νοτιοαμερικανική και η κινεζική και ιαπωνική πνευματική ζωή έχουν να παρουσιάσουν έξοχα κείμενα θεατρικής κριτικής. Είναι πνευματική εμπειρία να διαβάζουμε κριτικές κινέζου κριτικού που αξιολογεί, ελέγχει, αποδέχεται ή απορρίπτει θεατρική παράσταση στην Κίνα ευρωπαϊκού έργου θεάτρου. Μου έλαχε επισκέπτης στο Πεκίνο να παρακολουθήσω παράσταση έλληνα σκηνοθέτη με αρχαίο δράμα σε δική μου μετάφραση.

Η πρώτη διαφορά είναι γλωσσική. Και κυρίως, όταν δεν γνωρίζεις κινέζικα, ο ήχος, ο ρυθμός, οι παύσεις, οι εξάρσεις λέξεων δημιουργούν τελείως διαφορετική αισθητική εντύπωση από την ελληνική ή την αγγλική τους ηχητική. Η ελληνική, κυρίως, πολυσύλλαβη λέξη πλάι στις μονοσύλλαβες λέξεις της κινεζικής δημιουργούν τελείως διαφορετικούς πνευματικούς συνειρμούς. Ελπίζω να έγινε κατανοητό αυτό το πρώτο στοιχείο μεταφοράς ενός κειμένου, εδώ αρχαίας δραματουργίας, στα κινέζικα. Να ήταν μόνο αυτή η δυσχέρεια προσέγγισης. Τι σχέση έχει η κινεζική ή η νοτιολατινική θεατρική γλώσσα ως ηθική, πνευματική, πολιτιστική κληρονομιά με την αρχαία και τη νέα ελληνική; Εχω μεταφράσει σχεδόν όλους τους τραγικούς και τον Αριστοφάνη και πάντα σκόνταφτα σε μια ηθική συμπεριφορά, σε ένα καθημερινό ήθος στη μεταφορά της στα νέα ιδεολογικά και θρησκευτικά ήθη. Η ηθική του Δωδεκάθεου τι σχέση έχει με την ηθική μας που καλλιέργησε η Παιδεία και η Εκκλησία του Χριστιανισμού. Εδώ συχνά σκοντάφταμε πάνω στις διαφορετικές ηθικές της Ορθόδοξης και της Προτεσταντικής θρησκείας.

Πώς ένας πολίτης Ελληνας του 20ού αιώνα, με παιδεία τη βασική, μπορεί να κατανοήσει τον Οιδίποδα, την Εκάβη και, κυρίως, τη Μήδεια; Πώς να προσλάβει ένας Ελληνας με ηθική που διδάχθηκε στο σχολείο και ακούει στην Εκκλησία τον Προμηθέα Δεσμώτη και τον Ιππόλυτο; Εδώ ένας μέσος σε Παιδεία Ελληνας δύσκολα θα προσεγγίσει και την ηθική του Οθέλλου και την ηθική της Ηλέκτρας, της Αντιγόνης και του Αίαντα, αλλά και των κωμωδιών του Σαίξπηρ και των διλημμάτων των ηρώων του Αρθουρ Μίλερ και του Γκαίτε, αφήνω τα διλήμματα της ηθικής του Μάο και του Τολστόι.

Αλλά ας πάρουμε ένα ένα όλα τα σύγχρονα υλιστικά, ηθικά, πνευματικά, οικονομικά, ταξικά, δογματικά, όταν προσπαθούν να προσεγγίσουν και να ερμηνεύσουν, κυρίως αρχαία ήθη και θεσμούς. Τι σχέση έχει, π.χ., η οικονομία της εποχής του Περικλή στην Αθήνα με την οικονομία του ελληνικού κράτους σήμερα, όπως λειτουργεί στο Χρηματιστήριο; Πώς σήμερα αντιμετωπίζεται από τις αγορές, τις τράπεζες, τη θρησκεία, το χρέος, τα δάνεια, τη χρεοκοπία, τον πληθωρισμό τις λειτουργίες των αγορών. Εδώ δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε τους σαιξπηρικούς ήρωες που οφείλουν χρήματα που εισέπραξαν από φίλους και δεν μπορούν να τα αποπληρώσουν και τα πράγματα φτάνουν στο δικαστήριο. Θυμηθείτε τον «Εμπορο της Βενετίας» και τον «Ριχάρδο Β’» του Σαίξπηρ.

Κι όμως, παρ’ όλο που δεν αντιλαμβανόμαστε εμείς σήμερα τα αδιέξοδα εκείνων των ηρώων, απολαμβάνουμε τις σχέσεις τους, τους έρωτές τους, τους ηρωισμούς τους και τα εγκλήματα που έχουν αποτυπωθεί με ταλέντο από έναν Γκαίτε ή έναν Σίλερ ή έναν Τσέχωφ ή έναν Στρίντμπεργκ. Τα ηθικά, νομικά, κοινωνικά προβλήματα που δημιουργεί η κυκλοφορία του χρήματος, τόσο διαφορετικά στην Αθήνα του Βενιζέλου, ενώ το κοινό μιας θεατρικής απογευματινής παράστασης αγνοεί, αφού του είναι άγνωστες οι συναλλακτικές συνθήκες της εποχής των αρχαίων εναλλακτικών ιδεών. Κι όμως, απολαμβάνουμε αυτά τα έξοχα αρχαία έργα, αλλά και του Σαίξπηρ και της εποχής του Ντοστογιέφσκι, γιατί εκείνο που κυριαρχεί στις εμπειρίες μας είναι η αξία, το χρέος, το κέρδος, η ζημιά, ανεξάρτητα από την αξία της δραχμής, του ρουβλιού, του φράγκου ή της πεσέτας.

Πέρα, όμως, από τη γλώσσα ως φορέα ιδεών υπάρχουν τα νοήματα. Τι σχέση έχει η έννοια της λέξης «αρετή» στον Σοφοκλή, στον «Ερωτόκριτο», στον Μακρυγιάννη, τον Ζαχαριάδη, τον Παπαδόπουλο και έναν σημερινό έφηβο της επαρχίας και της πρωτεύουσας. Αυτό, εξάλλου, δεν είναι η προσφορά της εκπαίδευσης, να ξεκαθαρίσει τις έννοιες, να επισημάνει τις σημασίες τους μέσα στις διαφορετικές συνθήκες, τα πολιτικά συστήματα, τις θρησκευτικές δοξασίες, την οικονομία και τις τέχνες;

Τι έξοχη σε περιεχόμενο η λέξη «ήθος», τόσο σημαντική, ώστε σε ευρωπαϊκές γλώσσες την προσέλαβαν και ηχητικά όμοια. Σκεφτείτε μόνο πως η λέξη «έθνος» αυτό επισημαίνει, μια ομάδα ανθρώπων που αντιλαμβάνονται με το ίδιο περιεχόμενο τον κόσμο και την ηθική μιας λέξης. Αλήθεια, θυμάται κανείς σήμερα πως η λέξη «μουσική» έχει ως πρώτο σκαλοπάτι της τη γλώσσα; Ο πρωτόγονος άνθρωπος, εκφέροντας μια λέξη μουσική, για να προκαλέσει θείες συμβάσεις, τις επαναλάμβανε ρυθμικά για να φτάσει στα αυτιά του Δία ή του Απόλλωνα ή της Αθηνάς. Η μουσική γεννήθηκε από τον ρυθμό, ακόμα και σήμερα, για να θυμηθούμε μια μελωδία αναπαράξαμε τη ρυθμική της αγωγή.

Από τις έξοχες μελέτες σπουδαίων γλωσσολόγων διδαχθήκαμε να μελετούμε τον τρόπο που ξεκινάει ένα μωρό τη γλωσσική του αγωγή. Είναι ο ρυθμός. Εξάλλου τα μωρά, επαναλαμβάνοντας ρυθμικά ήχους, φτιάχνουν τις έννοιες που έχουν ανάγκη για τη συνεννόηση. Και πόσοι γονείς δεν αντιμετωπίσαμε τη «γλωσσική» εφευρετικότητα των παιδιών μας που επιλέγουν αυθαίρετα ήχους για να σημάνουν πράγματα και πράξεις. Οι πρώτες γλωσσικές κατασκευές του ανθρώπου ήταν το κλάμα, το γέλιο, ο φόβος, η τόλμη. Ο φόβος δημιουργούσε απέχθεια, η τόλμη επιθυμία. Ο ήχος, κάθε φορά που συνέδεε τα ζώα και τους ανθρώπους για να δηλώσει φόβο ή επιθυμία, έγινε λέξη με την επανάληψη και βεβαίως με την παραδοχή του «σήματος», από τη μάνα πρώτα και τους άλλους οικείους. Οταν ψάχνουμε να θυμηθούμε μια λέξη, συνήθως τη σχηματίζουμε με τα χέρια ρυθμικά, ως ανάμνηση απωθημένη.

Δεν υπάρχει διδακτικότερο γλωσσικό τεκμήριο από τη «γλώσσα» των κωφαλάλων, που την αναζητούν μέσω ενός ρυθμικού ήχου. Παρ’ όλο που δεν ομιλούν, αναπαράγουν τη ρυθμική κίνηση του σώματος. Πώς αλλιώς ήρθε στη ζωή του ανθρώπου η ποίηση! Θα έχετε την εμπειρία δική σας και φίλων που προσπαθούν να θυμηθούν μια μελωδία, χειρονομούν, κινούνται ρυθμικά και βγάζουν άναρθρους, αλλά ρυθμικούς ήχους, προσπαθώντας να θυμηθούν τη λεκτική ρυθμοποιία, τη βάση της «γλωσσικής» επικοινωνίας πτηνών, ζώων και του ανθρώπου, αλλά και των εντόμων. Η αρχή της ανθρώπινης ομιλίας είναι ο ήχος του τζιτζικιού και η κραυγή των λύκων τις νύχτες.

Τίποτε στη φύση δεν υπάρχει χωρίς ρυθμό. Η βροχή, ο κεραυνός, η βροντή, ο σεισμός, το κύμα, η ροή των ποταμών ως τον ρόγχο του θανάτου ζώων και ανθρώπων. Με ένα κλάμα ερχόμαστε στον κόσμο, με έναν ρόγχο φεύγουμε. Κλάμα και ρόγχος, η πρώτη γλώσσα του ανθρώπου. Τόσο σεβαστά, όπως δύο νότες του Μπετόβεν, ένα κακάρισμα του πετεινού, το πέταγμα της νυχτερίδας, τις στάλες της βροχής, η ανατολή και η δύση του ήλιου. Το σύμπαν ολόκληρο είναι ένας ρυθμός. Η λέξη, παράγωγο του ρήματος «ρέω», όπως και το «ρήμα», άλλωστε! Ξεκινήσαμε από μακριά και φτάσαμε πάλι στην αρχή των πραγμάτων.