Για τον Μιχάλη των εθνικών αγώνων

Εντάχθηκα στο ΠΑΣΟΚ με την ίδρυσή του, μια μέρα μετά το τέλος των εισαγωγικών εξετάσεών μου για τη Νομική Σχολή Θεσσαλονίκης. Λίγες μέρες αργότερα με ζήτησε ο Ανδρέας Παπανδρέου και συναντηθήκαμε στο Καστρί. Ηθελε να με γνωρίσει, μιας και ήταν αδύνατο να βρίσκεται στην κηδεία του στενού του φίλου και πατέρα μου Γεωργίου Καστανίδη, ο οποίος έφυγε από τη ζωή τον Γενάρη του 1974, ταλαιπωρημένος από τις διώξεις της χούντας.

Σ’ εκείνη τη συνάντηση στο Καστρί, άκουσα για πρώτη φορά από άλλους παρευρισκόμενους για κάποιον «Ιταλό», που τον κατονόμαζαν ως έναν από τους συντάκτες της διακήρυξης της 3ης Σεπτεμβρίου. Δεν έδωσα συνέχεια, γιατί το ενδιαφέρον μου ήταν να ξαναβρώ του συντρόφους του πατέρα μου στους αγώνες ενάντια στην αποστασία, στην εξορία στη Φολέγανδρο και στα στρατοδικεία. Να ξαναβρώ το νήμα που συνέδεε την οικογένειά μου με τους ανθρώπους που τίμησαν, με μεγάλο προσωπικό κόστος, τη λαϊκή εντολή και τη Δημοκρατία. Από τον Γιάννη Αλευρά και τον μπάρμπα Γιώργη Σερπάνο μέχρι τον Τάλμποτ Κεφαλληνό.

Αργότερα, το 1977, φοιτητής ακόμα, γνώρισα τον Μιχάλη Χαραλαμπίδη, όταν εκλέχτηκε μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΠΑΣΟΚ και τράβηξαν την προσοχή μου οι απόψεις που εξέφραζε. Δεν ήταν μόνος του. Γύρω του σχηματιζόταν μια ομάδα στελεχών, αποκαλούμενη οι «Ιταλοί», κυρίως νεαρά στελέχη που σπούδασαν στην Ιταλία, όπως και ο Μιχάλης. Στην πρώτη μας συνάντηση, μου έκανε εντύπωση η σεμνότητά του, έβλεπα έναν άνθρωπο εσωστρεφή και λιγομίλητο. Οταν, όμως, η συζήτηση στην παρέα έφτανε στα εθνικά μας θέματα, ξαφνικά τα μάτια του σπίθιζαν και ο λόγος του γινόταν καταιγιστικός. Αυτή την εικόνα μου επιβεβαίωνε κάθε φορά, στην κοινή κομματική ζωή, στις κοινές δράσεις, κυρίως στην κοινή προσπάθεια για την ανάδειξη του Ποντιακού Ζητήματος, στην οποία ο ρόλος του υπήρξε καθοριστικός και πρωταγωνιστικός.

Γνώρισα πολύ καλύτερα τον Μιχάλη Χαραλαμπίδη, όταν πρωτοεκλέχθηκα βουλευτής Θεσσαλονίκης, 25 χρονών, το 1981 και ιδιαίτερα από το 1984, όταν πια ήμουν και εγώ μέλος της Κεντρικής Επιτροπής. Διαφωνούσαμε σε αρκετά θέματα, αλλά απολάμβανα πάντοτε τη συνέπεια στις σκέψεις του και στη στάση του. Δεν ήταν λαμπρός ρήτορας, ήταν, όμως, λαμπρός διανοητής. Ηταν βαθύς γνώστης της αρχαιοελληνικής γραμματείας, της πολιτικής ιστορίας του τόπου, των διεθνών σχέσεων και των ελληνοτουρκικών διαφορών, βαθύς γνώστης της ιστορίας του γένους του, της ιστορίας, δηλαδή του ποντιακού ελληνισμού και της γενοκτονίας του.

Ο Μιχάλης πίστευε σε δύο θεμελιώδεις αρχές. Στην αρχή της πολυκεντρικής Ελλάδας, στο πλαίσιο της οποίας οι διασυνδεδεμένες μεταξύ τους περιφέρειες γνωρίζουν μια εθνικά συντονισμένη και ισορροπημένη οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη, μακριά από το καταστροφικό μοντέλο της ηγεμονίας του αθηναϊκού κέντρου. Πίστευε, ακόμη, στην αποκατάσταση του ελληνισμού σε περιοχές που πλήγηκαν καίρια τα δικαιώματά του από τον τουρκικό σωβινισμό, δηλαδή στην αποκατάσταση του ελληνισμού στην Κωνσταντινούπολη, στην Ιμβρο, στην Τένεδο και στη μαρτυρική Κύπρο. Δεν εννοούσε τίποτε μιλιταριστικό, αλλά την εξάντληση όλων των ειρηνικών και αποτρεπτικών μέσων για να αποκατασταθούν τα δίκαια του ελληνισμού στις περιοχές αυτές, όπως προβλέπονταν από διεθνείς συνθήκες και όπως υπήρχαν πριν από τις τουρκικές βαρβαρότητες.

Ο Μιχάλης έδωσε συνέχεια στην ιδέα της πολυκεντρικής και ενοποιημένης Ελλάδας. Διακήρυξε ότι μόνο μια τέτοια Ελλάδα μπορούσε να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο σε μια περιοχή ευαίσθητη γεωπολιτικά, μια περιοχή που άλλαζε δραματικά μετά την πτώση της σοβιετικής αυτοκρατορίας ή γνώριζε σοβαρούς κλυδωνισμούς από πτώσεις καθεστώτων, επεμβάσεις ξένων δυνάμεων και τοπικές συγκρούσεις, στην περιοχή, δηλαδή, της νοτιοανατολικής Ευρώπης και της ανατολικής Μεσογείου. Δεν είχε άδικο. Οι θέσεις του αυτές διατηρούν την επικαιρότητά τους και σήμερα.

Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης τόνιζε πάντοτε τους κινδύνους από την επεκτατική και αναθεωρητική πολιτική της Τουρκίας. Είχε διαρκώς την έγνοια για το αν το πολιτικό προσωπικό της χώρας είχε τη στρατηγική επάρκεια εγκαίρως να αντιλαμβάνεται και την πολιτική ετοιμότητα γρήγορα να σχεδιάζει και να απαντά στις τουρκικές προκλήσεις. Στο βάθος της ψυχής του υπήρχε ο πόνος για τον ξεριζωμό του γένους του. Ηξερε τι σήμαιναν οι νεοοθωμανοί. Αυτός ο πόνος ήταν ίσως η κινούσα δύναμη που καθοδηγούσε τις παθιασμένες προσπάθειές του να αναδείξει ως αναγνωρισμένη εθνική μνήμη την ποντιακή γενοκτονία, μια εθνική μνήμη διδάσκουσα και προστατεύουσα.

Η μεγάλη εθνική συμβολή του Μιχάλη ήταν ο ορισμός της 19ης Μαΐου, ως της ημέρας μνήμης της ποντιακής γενοκτονίας, με απόφαση του ελληνικού Κοινοβουλίου και οι ατέλειωτες προσπάθειες για τη διεθνοποίηση του ζητήματος. Ο Χαραλαμπίδης πήγε αποφασισμένος στον Ανδρέα Παπανδρέου το ’92 και του ζήτησε να αναλάβει το ΠΑΣΟΚ πρωτοβουλία για την αναγνώριση της ποντιακής γενοκτονίας. Η φλόγα του καίει τα πάντα. Ο Ανδρέας συγκινημένος απαντά θετικά.

Στις αρχές του 1993, το ΠΑΣΟΚ ως αξιωματική αντιπολίτευση υποβάλλει σχετική πρόταση νόμου, που την υπογράφουμε κυρίως οι ποντιακής και προσφυγικής καταγωγής βουλευτές. Η κυβέρνηση Κωνσταντίνου Μητσοτάκη απορρίπτει την πρότασή μας. Στις εκλογές του φθινοπώρου του 1993, μετά την πτώση της κυβέρνησης Μητσοτάκη, θριαμβεύει το ΠΑΣΟΚ. Ο δρόμος ανοίγει. Μια από τις πρώτες πράξεις της νέας προοδευτικής πλειοψηφίας είναι να επανακαταθέσουμε την πρόταση για τη λύτρωση όσων εξολοθρεύτηκαν στις ασταμάτητες πορείες θανάτου, στις εξορίες, στις αγχόνες, στις καιγόμενες εκκλησιές, στα χιόνια των βουνοκορφών, όσων εξολοθρεύτηκαν από το βόλι και το μαχαίρι της βαρβαρότητας. Εκείνο τον λαμπρό Φεβρουάριο του 1994, η Βουλή των Ελλήνων ανυψώθηκε στο ύψος της Ιστορίας.

Τον άνθρωπο που ποτέ δεν παζάρεψε τις αρχές του με αξιώματα, τον Μιχάλη των εθνικών αγώνων θα συνοδεύει στο μακρινό του ταξίδι ο παντοτινός σεβασμός μας.

Ο Χάρης Καστανίδης είναι πρώην υπουργός