«Ενα άηχο ερέθισμα που τροφοδοτεί τη μουσική»

Ο χώρος της Εθνικής Πινακοθήκης φιλοξενεί την ιδιότυπη συνάντηση της μουσικής και των εικαστικών που θα επιχειρήσουν η μεσόφωνος Αναστασία Κότσαλη και ο συνθέτης Μιχάλης Καλκάνης, με σημείο αναφοράς τους το έργο της Ρένας Παπασπύρου «Baalbeks» (Εικόνες στην Υλη, 1986-1988). Με αναφορές στην αποτοίχιση, στο τυχαίο, το καλλιτεχνικό δίδυμο αξιοποιεί θραύσματα από το σπάνια ερμηνευμένο μπαρόκ ορατόριο του Σκαρλάτι «Il giardino di rose» σε πρώτη πανελλήνια παρουσίαση. Ο διάλογος των καλλιτεχνών εμπλουτίζεται και με αποσπάσματα του αστικού ποιήματος του Πολ Κλοντέλ «Το εσωτερικό τείχος του Τόκιο». Η Αναστασία Κότσαλη διευκρινίζει πώς αναπτύχθηκε η λυρικοεικαστική performance «Parete del lume».

Πώς φτάσατε στην ιδέα μιας ηχητικής περφόρμανς και της σύνδεσης ενός μπαρόκ μουσικού έργου με ένα σύγχρονο εικαστικό έργο;

Η σύνδεση έγινε σχεδόν αυτόματα, σαν έτοιμα από καιρό, κόλλησαν τα κομμάτια χωρίς διεργασίες προφανείς – μάλλον σιγόβραζαν. Κάθε καινούργια έκθεση των έργων της Ρένας Παπασπύρου για μένα αποτελεί από μόνη της εμπειρία αποκαλυπτική. Και πώς μπορούσα εγώ η μουσικός να συνομιλήσω μαζί τους σε ένα άλλο επίπεδο πια; Η μπαρόκ μουσική έχει στοιχεία ούτως ή άλλως εικονοκλαστικά, διακοσμητικά σχεδόν, μια εξτραβαγκάντσα πολυφυών αναφορών, ενίοτε περιγραφικών. Ο,τι δεν είναι, δηλαδή, ένα σύγχρονο εικαστικό έργο, και δη της Ρένας Παπασπύρου. To στοιχείο της διαρκούς επανάληψης, ωστόσο, θεμάτων και μουσικών υφών μέχρι που λιώνουν σε ένα μείγμα συμπαγές και ακατέργαστο, αυτό, ναι, παραμένει πεδίο δόξης λαμπρόν για ελεύθερους συνειρμούς και διαφορετικές αναγνώσεις. Σε αυτό μας (προσ)καλεί, δηλαδή, η σύγχρονη τέχνη να κάνουμε. Και ειδικά η πολύτιμη τέχνη της Ρένας Παπασπύρου.

Τι κοινό έχει η καλλιτεχνική πρακτική των αποτοιχίσεων της Ρένας Παπασπύρου με τον Κλοντέλ και τον Σκαρλάτι;

Οι «ξεκολλημένοι κόσμοι» του Κλοντέλ, που απιθώνονται ο ένας πάνω στον άλλον σαν τοίχοι από χαρτί που τους αλλάζουν θέση, ο περίπατος στον «κήπο με τα ρόδα» του Σκαρλάτι, ο αυλότοιχος που βρέχεται από τη θάλασσα, το αποτοιχισμένο «Baalbeks» της Ρένας Παπασπύρου κι αυτό, «φορέας ισχυρής εικαστικής φόρτισης», όπως αναφέρει και η ίδια: πολυσχιδείς και ορθάνοιχτες γεωγραφίες που φιλτράρονται μέσα από το βλέμμα του καλλιτέχνη, φιλτράροντας ταυτόχρονα και το δικό μας βλέμμα στον κόσμο. Κι ανάμεσα σε όλα αυτά, το μουσικό σύμπαν του Μιχάλη Καλκάνη, η εντελώς προσωπική του γλώσσα και αισθητική, τα ηχητικά παλίμψηστα που δημιουργεί με τις λουπιέρες και κοντραμπάσο ως πολύτιμο συστατικό συγκόλλησης/αποκόλλησης για να επιπλεύσουμε κι εμείς ανάμεσα στα ετερόκλητα τοπία. Παραμένει ένας συναρπαστικός συνοδοιπόρος.

Πώς βρήκατε αυτό το σπάνιο έργο του Σκαρλάτι και επιλέξατε να το παρουσιάσετε με αυτόν τον ιδιαίτερο τρόπο; Τι σας ελκύει στην προκλασική μουσική;

Η προκλασική μουσική είναι πρωτίστως ένας κόσμος ελευθεριακός και τολμηρός, ηδονικός, αισθησιακός, μελοδραματικός. Αντανακλά μια εποχή σφύζουσα, παλλόμενη και παρακμάζουσα, ταυτοχρόνως, μια αφήγηση όχι τόσο διαφορετική από τη δική μας. Για τον ερμηνευτή παραμένει, πάντως, απαιτητικότατη σε επίπεδο τεχνικό και καλλιτεχνικό. Διατρέχοντας τα φωνητικά έργα του Σκαρλάτι, ο τίτλος του «κήπου με τα ρόδα» μού τράβηξε την προσοχή. Το ίδιο το έργο δεν σώζεται ολόκληρο, μόνο γοητευτικά θραύσματα, άριες περιπατητικές, βουκολικές ενατενίσεις από την Ελπίδα και τη Μετάνοια. Πώς να φανταζόταν άραγε ο Σκαρλάτι το ηχόχρωμά τους…

 Τι ανακαλύψατε στον κόσμο των εικαστικών τεχνών που συντροφεύει το μουσικό σας δρομολόγιο;

Σε αυτό το περιβάλλον δημιουργικής πολυρρυθμίας, που τόσο ταιριάζει με τη λόγια φωνητική μουσική, συνεχίζω να ψάχνω συνδέσεις, αναφορές, γέφυρες. Από το 2017 που ξεκίνησε η σύμπραξή μου με σύγχρονους έλληνες εικαστικούς, αισθάνομαι βαθιά ευγνωμοσύνη για την έμπνευση που μου προσφέρουν. Αξίζει να αναφέρω τη Μαλβίνα Παναγιωτίδη, τη Ναταλία Μαντά, τη Χριστίνα Σπανού, τον Πέτρο Τουλούδη, τους Vaskos (Βασίλης Νούλας – Κώστας Τζημούλης). Και φυσικά αποτελεί τεράστια τιμή και χαρά να συνυπάρχουμε στη σκηνή οι μουσικοί με την εγκατάσταση της Ρένας Παπασπύρου, ένα άηχο ερέθισμα που τροφοδοτεί όμως τη μουσική. Κι εκείνη του το ανταποδίδει.