Αναφορά στον Αισχύλο: «Ψυχοστασία»

Το καλοκαίρι του 1979 στην Επίδαυρο το Αμφι-Θέατρο του Σπύρου Α. Ευαγγελάτου παρουσιάζει την «Ψυχοστασία», μια σύνθεση αποσπασμάτων χαμένων τραγωδιών του Αισχύλου. Η συρραφή – μετάφραση ήταν του Τάσου Ρούσσου, τα σκηνικά και τα κοστούμια του Γιώργου Πάτσα, η μουσική του Χριστόδουλου Χάλαρη, η χορογραφία της Ντόρας Τσάτσου – όλοι αυτοί οι σημαντικοί συνεργάτες του αείμνηστου φίλου σκηνοθέτη έχουν περάσει πια κι αυτοί στην αιωνιότητα. Πρωταγωνιστούσαν, μεταξύ άλλων, ο Λευτέρης Βογιατζής, ο Δημήτρης Καταλειφός, η Μελίνα Μποτέλλη, ο Κώστας Μπάσης, ο Πάνος Σκουρολιάκος και η Λήδα Τασοπούλου.

Αναστήλωση

Εγραφα τότε στην κριτική μου στο «Βήμα»: «Ασφαλώς νομιμοποιείται του κ. Σπύρου Ευαγγελάτου να προσπαθήσει με τους συνεργάτες του στο Αμφι-Θέατρο να αναστηλώσει το αισχυλικό ήθος μέσα από τα σπαράγματα στίχων, λέξεων και δραματικών πυρήνων που μας παρέδωσε η άμεση και κυρίως η έμμεση παράδοση. Βέβαια η αναστήλωση αναφέρεται συνήθως σε προσπάθειες σύνθεσης έργων που έχουν διασωθεί σε σκόρπια αποσπάσματα. Εκεί έγνοια του αναστηλωτή είναι να βρει το σχέδιο του έργου, να τοποθετήσει τα κομμάτια στις πιθανές τους θέσεις μέσα στην υποτιθέμενη οργάνωση του “έργου” και να συλλάβει τη δεσπόζουσα λειτουργικότητα του όλου, συμπληρώνοντας τα ελλείποντα στοιχεία. Ετσι έγινε π.χ. με τα αποσπάσματα του Ηράκλειτου από τον Diels, με τα θραύσματα του αγάλματος της Νεμέσεως του Αγοράκριτου που αποκατέστησε θαυμαστά ο Γιώργος Δεσπίνης, με την Παρηγορίτισσα της Αρτας, έργο ζωής του Αναστάσιου Ορλάνδου, με τους “Ελεύθερους Πολιορκημένους” του Σολωμού από τον Πολυλά ή τον Λίνο Πολίτη. Το ίδιο έγινε π.χ. με το ατελείωτο δράμα του Πιραντέλο “Οι γίγαντες του βουνού” που συμπλήρωσε την Τρίτη Πράξη του ο Στρέλερ και εδώ πρόσφατα ο Ευαγγελάτος πάλι.

Στη απόπειρα του Αμφι-Θεάτρου η σύνθεση δεν απέβλεπε στην αναστήλωση ΕΝΟΣ έργου, αλλά στη ΣΥΛΛΗΨΗ της αισχύλειας φιλοσοφίας με βάση τα ποικίλα αποσπάσματα διαφορετικών έργων. Το τόλμημα ήταν μέγα, γιατί ο Αισχύλος έχει αφήσει έργο και η “Ορέστεια” είναι η μοναδική τριλογία που έχουμε. Αρα γνωρίζουμε τη δομή των έργων του, την πορεία τους και τη στάση του ποιητή απέναντι στο υλικό του μύθου. Τι θα προσέθετε μια, στην ουσία, αυθαίρετη σύνθεση; Αυτή θα πρέπει να ήταν η αντίρρηση καθενός, πριν δει την παράσταση της “Ψυχοστασίας”. Υστερα όμως από την εμπειρία η απάντηση αναπηδούσε αυθόρμητη. Η “Ψυχοστασία” έγινε ένα ιδιοφυές σχόλιο, μια αναφορά στην αισχυλική δραματουργία.

Ο Ευαγγελάτος, κολυμπώντας με δεξιοτεχνία δήλιου κολυμβητή ανάμεσα στις συμπληγάδες που έστηνε το υλικό του, κατόρθωσε να διαβάσει τη ΔΙΑΘΕΣΗ της αισχυλικής ποιητικής, να αποκρυπτογραφήσει τον κώδικα και να αποκαλύψει το όραμα του μεγάλου τραγικού. Πρώτα η αποσπασματικότητα δικαιώθηκε, γιατί από τη σύνθεση ξεπήδησαν αιφνίδια η αυτονομία του στίχου και η δυναμική της λέξης. Ο λόγος του Αισχύλου ίσως να έχασε το δραματικό του βάρος, αλλά λειτούργησε ακαριαία και τόσο σύγχρονος, όπως λάμπουν τα ΔΑΝΕΙΑ μέσα στην ποίηση του Εζρα Πάουντ ή του Σεφέρη ή του Καβάφη.

Ο αρχαίος λόγος, μεταφρασμένος με οίστρο από τον Τάσο Ρούσσο, ανέπνεε με τον σφυγμό του παρόντος και μυθοποιούσε τον εαυτό του. Αναπαυόταν στην ιστορία της γλώσσας και την αφηγούνταν. Υστερα, τα εκτεταμένα αποσπάσματα από τον “Προμηθέα Λυόμενο”, τους σατυρικούς “Δικτυουλκούς”, τους “Μυρμιδόνες” και τις “Αιτναίες” ισορρόπησαν το όλον, προβάλλοντας τα δραματικά μοτίβα που η θεματική τους και το ήθος τους εξασφάλιζαν στην παράσταση μια συνοχή, χωρίς να αναιρείται η διαλεκτική σχέση ανάμεσα στα μέρη.

Ομορφο χάος

Η μορφή της παράστασης ακροβάτησε στις παρυφές του συγκεκριμένου και του αφηρημένου. Ο χώρος απροσδιόριστος, αλλά σκηνικά λειτουργικός, είχε κάτι το ησιόδειο, ένα όμορφο χάος, μέσα στο οποίο ο θεατρικός έρως επώαζε την κοσμογονία. Δεν αναφέρομαι στον Ησίοδο αστόχαστα, είναι γνωστή η σχέση του με τον Αισχύλο και η ιδεολογική του συγγένεια. Το πρώτο και το τελευταίο μέρος της “Ψυχοστασίας” ήταν εμπνευσμένα από την ησιόδεια θεολογία. Ο τρόπος με το οποίο αναδύονταν στον ορίζοντα της συνείδησης και της σκηνής τα ανθρώπινα εργαλεία, ο τρόπος με τον οποίο τελούνταν η αποκάλυψη, η κοινωνία και η αποδοχή της δωρεάς είναι ένα από τα συναρπαστικότερα γεγονότα στη σκηνική μας ιστορία. Η παράσταση του Ευαγγελάτου κατόρθωσε να ταυτίσει το συγκεκριμένο, το σκηνικό σύμβολο και την ιδέα με τη γλώσσα του σύγχρονου κοινού. Οταν ΑΠΟΚΑΛΥΦΘΗΚΕ ο τροχός, το σκηνικό φάνταζε στο κοινό ως εργαλείο, σύμβολο της τεχνικής, γεωμετρία και ιδέα του κύκλου, αλλά δεν έπαψε ούτε μία στιγμή να είναι ο τροχός.

Στην “Ψυχοστασία” δεν υπήρξε ούτε μία στιγμή φιλολογία, καταφυγή στον διανοουμενισμό ή στην εκζήτηση. Το θαύμα της ανθρώπινης ιστορίας, η πορεία στα σκοτεινά, ο πόνος χωρίς επιστροφή, ο καταδαμάζων έρωτας, η βουλιμία για ζωή, η ανειρήνευτη περιπέτεια του απελπισμένου βίου, η παρηγοριά της ανθοφορίας, η απελπισία του μαρασμού, τα μοτίβα όλα της παγκόσμιας ποίησης, που είναι μοτίβα της παγκόσμιας αγωνίας, πέρασαν μπροστά στα μάτια μας σαν τον αείρροο ποταμό που δυο φορές δεν μπορείς να τον γνωρίσεις. Σκηνές όπως εκείνη του λυμένου Προμηθέα, που ΟΝΟΜΑΖΟΝΤΑΣ τον κόσμο, ουσιώνει σε ιστορία τον μύθο του Ηρακλή, όπως της θρηνούσας Θέτιδας, αρχετυπικής μάνας, ή όπως του θρήνου του Αχιλλέα πάνω στον νεκρό Πάτροκλο δεν ξεχνιούνται εύκολα, γιατί παραπέμπουν σε στοιχειακά ποιητικά μοτίβα.

Γοητεία

Η παράσταση είχε τη γοητεία που ασκεί η ανάγνωση της ομηρικής περιγραφής για την ασπίδα του Αχιλλέα. Θέματα εν σειρά που αναδείχνουν την ουσία του ανθρώπινου μύθου. Είχε τη γοητεία που ασκούν οι βυζαντινές τοιχογραφίες οι οποίες αφηγούνται τις χριστολογικές εορτές. Αλλοτε είχε τη γεύση που αποκομίζει κανείς από την παράταιρη σύνθεση πραγμάτων στην “Γκερνίκα” του Πικάσο.

Ο κ. Ευαγγελάτος ευτύχησε οι συνεργάτες του να βρεθούν στη μεγάλη τους ώρα. Ο Τάσος Ρούσσος, γνωστός μεταφραστής του Αισχύλου, ξεπέρασε τον εαυτό του και τη μεταφραστική παράδοση, έκανε τον Αισχύλο μοντέρνο. Ο κ. Πάτσας έστησε έναν σκηνικό χώρο γεμάτο συγκεκριμένες σημασίες και σχεδίασε κοστούμια που, αν και αόριστα, όριζαν το ανθρώπινο σώμα και το σημάδευαν με νόημα. Η κυρία Τσάτσου κίνησε τα σώματα των ηθοποιών μέσα στον χώρο από την αρρυθμία στην έκσταση, χωρίς να στρεβλώσει το ανθρώπινο κορμί, χωρίς να φτάσει στην εκζήτηση. Εκείνος, όμως, που έφτασε ως τα σύνορα της ουσίας ήταν ο κ. Χάλαρης. Η μουσική έγινε καθαρή άλγεβρα. Ο κ. Χάλαρης ξαναπερπατάει στα βήματα που χάραξε ο Μπαχ, που πήρε τη λαϊκή μουσική και την οδήγησε στην αφαίρεση».