6 κόρες ηθοποιών εξομολογούνται

Η Αννα Ανδριανού για τον Νίκο Βασταρδή

«Εραστής της ζωής και της τέχνης»

Ηταν ενας καλλιτέχνης με όλη τη σημασία της λέξης, άτομο ελεύθερο και φιλελεύθερο, μποέμ, ροκ, ιδεολόγος, αγωνιστής… Ζούσε για να δημιουργεί (ήταν και ζωγράφος εκτός από ηθοποιός, σκηνοθέτης και δάσκαλος υποκριτικής) και για να προσφέρει στους άλλους. Αγαπούσε τους ανθρώπους, την τέχνη και τη ζωή.

«Εγώ, αν ποτέ με πάνε να με εκτελέσουν, θα χαρώ τη διαδρομή» ήταν το μότο του. Δεν τον εκτέλεσαν βέβαια, αλλά χάρηκε όλες τις διαδρομές της ζωής του, ακόμα και τις πιο δύσκολες.

Πατέρας, ενίοτε και μάνα, αδελφός, φίλος, εξομολόγος, πνευματικός οδηγός, συνάδελφος, πρότυπο, στήριγμα, πηγή αισιοδοξίας, αγάπης και δύναμης, έξοχη συντροφιά… Ολα αυτά κι άλλα τόσα ήταν ο Νίκος Βασταρδής για μένα. Ο μπαμπάς μου… ο σπουδαίος καλλιτέχνης, ο ιδιαίτερος άνθρωπος, ο άντρας της ζωής μου, που το ακριβό πρότυπό του με βοήθησε να βρω έναν άλλον σπάνιο άντρα, τον άντρα μου.

Γιατί ο Νίκος Βασταρδής ήταν πραγματικά σπάνιος. Σαν ηθοποιός, σαν σκηνοθέτης, σαν δάσκαλος, σαν ψυχή αγνή και καθαρή σαν κρύσταλλο. Νομίζω ότι αγαπηθήκαμε από την πρώτη στιγμή που με κράτησε στα χέρια του κι εγώ του χαμογέλασα με ένα χαμόγελο χωρίς δόντια. Ηταν δοτικός, χωρίς να ζητάει πίσω τίποτα. Αντίθετα έλεγε ότι η χαρά να προσφέρεις είναι τόσο μεγάλη, που όταν το κάνεις, χρωστάς εσύ υποχρέωση σε αυτόν που δέχεται την προσφορά σου. Ο ίδιος ήταν ο μόνος άνθρωπος που γνώρισα που πρόσφερε πάντα σιωπηλά. Κι όχι από ψυχαναγκασμό αλλά από επιλογή και χαρά. Πάνω απ’ όλα ήξερε να αγαπάει, που σημαίνει να αποδέχεται τον άλλον όπως ήταν, να τον σέβεται και να τον βοηθάει να γίνει αυτό που ο άλλος ονειρευόταν. Θυμάμαι τα λόγια του: «Ισως εγώ να μην επέλεγα αυτό που κάνεις εσύ, αλλά η ζωή σου είναι δική σου, όποτε ξέρεις τι σου πάει. Να επιλέξεις ό,τι θέλεις, φτάνει να μπορείς να πληρώσεις το αντίτιμο που έχει η επιλογή. Αυτό σημαίνει ευθύνη». Ετσι με έμαθε να είμαι αληθινά υπεύθυνη. Οπως ήταν κι εκείνος. Δεν τον θυμάμαι ποτέ αυστηρό, ούτε γκρινιάρη. Αντίθετα ήταν ένας υπέροχος χιουμορίστας, κι εραστής της ζωής, όπως βέβαια ήταν και εραστής της τέχνης. Κυρίως του θεάτρου, που ήταν η ανάσα του, όπως ήταν στους θεατρίνους εκείνης της εποχής. Επαιξε άπειρους ρόλους στο θέατρο, από τη στιγμή που βγήκε στη σκηνή, μόλις δεκαφτάχρονο παιδί, με δάσκαλο τον Κάρολο Κουν, πέρασε από μεγάλες και μικρές σκηνές, αλλά πάντα με κριτήριο την ποιότητα, ως την εποχή που ίδρυσε το ΘΕΜΕΛΙΟ, δική του σκηνή και παράλληλα σχολή που έβγαλε τους περισσότερους σημερινούς πρωταγωνιστές: Τον Κουρλαμπά, τον Παπασπηλιόπουλο, τον Δαδακαρίδη, την Παλαιολόγου και τόσους άλλους..

Στο θέατρο έδωσε ολόψυχα τον εαυτό του και πλούτισε τους ρόλους του με την ψυχή του. Τον θυμάμαι σαν Φυγά του Τενεσί Ουίλιαμς, σαν Εντγκαρ από τον «Βασιλιά Ληρ», σαν Τίγρη του Σίσγκαλ, σαν Μάκβεθ, σε μια ιδιαίτερη παράσταση που ύμνησε η κριτική, σαν πατέρα στο «Ταξίδι μακρινής μέρας μέσα στη νύχτα», σαν Αγαμέμνονα στην «Ιφιγένεια» και σε τόσους, τόσους άλλους. Στην τηλεόραση υπέκυψε όταν ήταν ήδη αρκετά ώριμος για να τη διαχειριστεί, όπως έλεγε. «Είναι εύκολο να αντέξεις την αποτυχία, αλλά πολύ δύσκολο την επιτυχία και την αναγνωρισιμότητα» μου έλεγε. Και φυσικά ο ίδιος τα πήγε μαζί τους μια χαρά, γιατί όπως έλεγε πάλι: «Η ζωή είναι αλλού. Και είναι ό,τι πιο πολύτιμο υπάρχει. Γι’ αυτό πρέπει να τη ζούμε, χωρίς να της βάζουμε όρους και να τη διαπραγματευόμαστε. Να δεχόμαστε από αυτή τα πάντα, καλά και κακά, όμορφα και δύσκολα». Ο ίδιος τα δέχτηκε όλα με γενναιότητα, ακόμα και με ευγνωμοσύνη. Την επιτυχία, την αποτυχία, τα χρ’ηματα, τις οικονομικές δυσκολίες, τον θάνατο του γιου του, ακόμα και τα γηρατειά. Παρότι στα 88 που έφυγε παρέμενε ακόμα ένα ενθουσιώδες παιδί, ευτυχισμένο με όσα του δίνονταν και δεν διαμαρτυρόταν ποτέ. «Είμαι τυχερός» έλεγε ξανά και ξανά. Κι εγώ ήμουν. Είχα την ευτυχία να τον έχω πατέρα και φίλο και να ζήσουμε μαζί τον τελευταίο του χρόνο. Να ρουφήξω τη δύναμη, τη γενναιοδωρία και την αγάπη του. Εφυγε στην αγκαλιά μου, λέγοντάς μου «μη στεναχωρηθείς. Πέρασα καλά στη ζωή μου και φεύγω γεμάτος. Κι αν υπάρχω εκεί που πάω, θα βρω τρόπο να σε βρω. Και να είμαι πάντα δίπλα σου».

Μάλλον τον βρήκε γιατί τον νιώθω πάντα κοντά μου.

Η Αλεξάνδρα Καρακατσάνη για τον Θύμιο Καρακατσάνη

«Ο δρόμος σου ήταν μονόδρομος, δεν είχε επιλογές»

Ο χρόνος πέρασε και η απουσία… αυτή η απόσταση σαν να σε φέρνει πιο κοντά. Και σκέφτομαι πώς να μιλήσω για σένα, ή καλύτερα πώς να αρχίσω να μιλώ. Και βρίσκομαι ξανά στο τραπέζι της κουζίνας, σ’ αυτό το τρελό, τούβλινο σπίτι στην Παιανία. Ο καθένας έχει πιάσει τη μια κορυφή του και σιωπούμε. Οπως τότε που σου είπε η μαμά ότι θέλω να ακολουθήσω το θέατρο, ή καλύτερα να σε ακολουθήσω στο θέατρο. Δεν ξέρω πόσες ώρες σε κοίταζα που κάπνιζες το ένα τσιγάρο μετά το άλλο, ώσπου η φωνή σου ήσυχα προκάλεσε έναν έντονο παλμό στην καρδιά μου, σαν τρόμο, σαν δέος.

«Μην επαναπαυτείς ποτέ», μου έλεγες, κάτι που το τηρούσες πρώτα με ευλάβεια και ακούραστα εσύ ο ίδιος. Οταν τσίναγα μόνο και μόνο για να τηρώ κάποιους νόμους, μια κρυφή αμφισβήτηση που έχει ο μαθητής για τον δάσκαλο, αν και δεν είναι συχνά παρά υπέρτατος θαυμασμός, σε άκουγα να λες: «Κοίτα, πρέπει να το σκεφτείς καλά. Δεν θα έχεις ωράριο, δηλαδή πέντε ώρες οι πρόβες, δύο ώρες περίπου η παράσταση. Δεν είσαι υπάλληλος, είσαι λειτουργός!».

Δεν άφηνες κανένα περιθώριο απαλλαγής και ανάπαυσης. Ησουν απόλυτος. Στην άβυσσο των λόγων σου ψηλαφώ τις μνήμες και κλείνουν πάλι τα φώτα στον εξώστη του Αλάμπρα, όπου πέρασα σχεδόν όλα τα Σαββατοκύριακα της παιδικής και εφηβικής ζωής μου. Από ‘κεί ήθελα πάντα να σε βλέπω. Θυμάμαι που είχες ανέβει σβουριχτός στο γραφείο, όπου πολλές φορές παίζαμε με την Κατερίνα, και ανάμεσα στα πνιχτά μας γέλια ακούστηκε η φωνή σου: «Σκάστε, το θέατρο δεν είναι παιδική χαρά!», και κατέβηκες στη σκηνή, περνώντας μέσα από τον κόσμο, με τα τριζάτα σου παπούτσια, για να συνεχίσεις τον «Θάνατο του εμποράκου». Μέσα μου ήξερα ότι με οδηγούσες εν αγνοία σου στην άβυσσο που σχηματίζει ο κόσμος. Δεν ξέρω αν έχει κάποια σημασία, αλλά θέλω να πω γι’ αυτόν τον διχασμό που προκάλεσε μέσα μου η μανία σου, το πάθος σου.

Και η μαμά, ακούραστη δίπλα σου, μας μάθαινε να σε σεβόμαστε, να σε κατανοούμε. Εμείς τις Κυριακές δεν τρώγαμε με συγγενείς. Το σπίτι μας ήταν άδειο, κλειστό. Ούτε εμείς ήμασταν μέσα. Εμείς τις Κυριακές ήμασταν πάντα στο θέατρο. Αυτό ήταν η οικογένειά μας. «Ρε Ρουλίτσα, τι ώρα είναι για να βάλω κάτι στο στόμα μου. Να προλάβω να χωνέψω γιατί έχω παράσταση», έλεγες κάθε μέρα. Της το ανακοίνωνες πάντα με έναν τόνο έκπληξης, σαν να μην το ήξερε. Γελάγαμε πολύ με αυτές τις παιδιάστικες συμπεριφορές σου. Οι Δευτέρες για σένα δεν ήταν αργίες, ήταν βασανιστήριο. Μια επιβεβλημένη από τους συνδικαλιστές αγγαρεία. Την ουσία σου θα την έβρισκε κανείς στη λέξη «ταγμένος». «Ποιος είσαι; Πού είσαι; Τι θέλεις; Το “θέλω” υπογραμμίζει όλα τα υπόλοιπα», μου έλεγες. Κι ακόμα: «Οι λέξεις είναι μικρά κουτάκια, εσύ θα βρεις τι κρύβουν μέσα τους», και δεν με άφηνες να αρθρώσω ούτε μία.

Σαν να σε παρέσερνε η χαρά της εξουσίας και έσπαγες τα όριά μου. Ο δρόμος σου ήταν μονόδρομος, δεν είχες επιλογές και εγώ από πίσω σου τρέμοντας, μη χάσω τα χνάρια σου. «Αργείς, Τερέζα», έλεγες όταν δεν μπορούσα να εκτελέσω με την ακρίβεια και την ταχύτητά σου το πέρασμα από το κωμικό στο τραγικό. Ο ενδιάμεσος χρόνος σου ήταν αστραπιαίος. «Η ρίζα του κωμικού βρίσκεται στο τραγικό. Αν δεν τη βρεις, δεν θα το κατορθώσεις», μου έλεγες. Μποστάνι τα λόγια σου. Τόσοι σπόροι που μου φύτεψες, αλλά δεν έχω πια τι να τους κάνω. Τους δίνω στα νέα παιδιά, αυτά τα διψασμένα για επικοινωνία παιδιά μας.

Περιθώριο να κάνω κάτι χωρίς την έγκρισή σου δεν υπήρχε. Τώρα αναπολώ εκείνες τις μέρες με μια γλυκιά πληρότητα. Είχα ταχθεί στο πλάι σου. Διαμόρφωνα τον κόσμο που ήθελα μέσα του να ζω, με σένα να με οδηγείς και να μου δείχνεις καμιά φορά τη σκληρότητά του και την αδικία του. «Πάλι κλαις;», μου έλεγες. «Το θέατρο δύο πράγματα θέλει γερά, νεύρα και στομάχι». Τα δικά μου δίπλα σου στο θέατρο άντεξαν δεκατρία χρόνια. Τώρα, όταν γίνεται κάτι σε μια δουλειά, λέω μέσα μου: «Εγώ άντεξα τον Καρακατσάνη, τώρα θα κωλώσω;». Η ηθική σου όμως στηριζόταν στη βαθιά σου ειλικρίνεια. Ελεγες τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη. Ανένταχτος.

Κάποια στιγμή πήγα στο Θέατρο Τέχνης. Δεν άντεχα, ήθελα να παίξω και έξω από τον «κήπο» μας. Ηθελα να με δεχθεί ένα άλλο χώμα. Οταν ήρθε το καλοκαίρι, θέλησες να αναβιώσεις τους «Ορνιθες» προκειμένου να επιβιώσει το Θέατρο Τέχνης. Διαφορετικά, θα το έκλεινε το ΙΚΑ. Σε σαράντα πιάτσες όχι μόνον ξεχρέωσε, αλλά έβγαλε και κέρδος.

Υπάρχουν άνθρωποι που αφήνουν βαθύ αποτύπωμα στην ύπαρξή μας. «Οι δάσκαλοι εκπαιδεύουν τα παιδιά και οι ποιητές τους ενήλικες», λέει ο Αριστοφάνης στους «Ορνιθες». Απέδειξες έμπρακτα την αγάπη σου γι’ αυτό το θέατρο που σε γαλούχησε. Βαθύς και ουσιαστικός, πραγμάτωσες τον λόγο του Κουν, ενσάρκωσες τα ιδανικά του.

Και πάλι δεν ξέρω τι είναι αυτό που μου δίδαξες. Θυμάμαι όταν γύρισες από την τελευταία σου παράσταση. Κρατούσες το κείμενο σφιχτά στην αγκαλιά σου, δεν το άφησες παρά όταν ξημέρωσε και το έβαλες κάτω από το μαξιλάρι σου. Η ασθένεια σε κατέβαλε γρήγορα και αποφάσισες να δεχθείς τον θάνατο με γενναιότητα. Το θέατρο είναι θνησιγενής τέχνη. Σβήνουν τα φώτα και πεθαίνει. Αύριο είναι μια άλλη παράσταση.

Η Ελένη Ανουσάκη για τη Μαλαίνα Ανουσάκη

«Οταν πήγαινα να τη δω στη φυλακή, ένιωθα ότι πήγαινα σχολείο»

Μαλαίνα Ανουσάκη, η υπέροχη Μαγδαληνή μου. Η Μαλαίνα της ομορφιάς, η Μαλαίνα της ποίησης, η Μαλαίνα της νίκης. Μου κληρονόμησε μια τεράστια βιβλιοθήκη που στις σελίδες των περισσότερων βιβλίων της υπάρχουν παραπομπές και νουθεσίες γραμμένες με το χέρι της. Αυτή η βιβλιοθήκη δεν με άφησε να αισθανθώ ποτέ μόνη μου στη ζωή. Ηταν σαν να είχαμε δώσει τα χέρια για να προχωρήσουμε μαζί δυνατά, δημιουργικά αλλά και αυστηρά, και όσο ζούσε η ίδια, αλλά και όταν θα έμενα μόνη μου. Αν και μεγάλη κομμουνίστρια, υπήρξε μια επαναστάτρια χωρίς ωστόσο κραυγές. Δεν υπέγραψε και δεν συμβιβάστηκε ποτέ. Οταν την κάλεσε ο Αιμίλιος Χουρμούζιος και της ζήτησε να υπογράψει δήλωση μετάνοιας προκειμένου να συνεργαστεί με το Εθνικό Θέατρο, του απηύθυνε ένα βροντερό «όχι». Οταν πήγαινα στις φυλακές Αβέρωφ τα Σαββατοκύριακα για να τη δω, ένιωθα ότι πήγαινα στο σχολείο μου. Μαζί με άλλες κομμουνίστριες, όπως η χαράκτρια Βάσω Κατράκη, τις άκουγες να μιλάνε και κρεμόσουν από τα χείλη τους. Ο πατέρας μου Ευάγγελος Ανουσάκης πέθανε δυστυχώς πολύ νέος, πάνω στη σκηνή ενώ είχε βγει να προλογίσει την παράσταση «Ιφιγένεια εν Ταύροις» με τη μητέρα μου που είχε ανέβει με σκηνοθεσία του Αλέξη Δαμιανού. Μεγάλος τενόρος της Λυρικής Σκηνής που ως μαθητής του Εθνικού Θεάτρου είχε πάρει το Βραβείο Βεάκη. Ηταν συγκινητική η παρουσία τόσο στην κηδεία του όσο και μετέπειτα στη ζωή μου όλου του ελληνικού θεάτρου. Ακόμη κρατώ τα σημειωματάκια που μου έστελναν ο Κώστας Μουσούρης, ο Δημήτρης Μυράτ και άλλοι. Εκτοτε όλη η έγνοια της οικογένειας, της μητέρας μου και των τριών αδελφών της ήταν να μεγαλώσω χωρίς να μου λείψει τίποτε. Αν έγινα αυστηρή αλλά και τρυφερή συνάμα, όπως και φιλόζωη, το οφείλω στη μητέρα μου. Οταν μέναμε στη Σκουφά, απέναντι από τον Αγιο Διονύσιο, τη θυμάμαι ν’ ανοίγει το παράθυρο, ν’ απλώνει ένα νάιλον στο μέγεθος ενός σεντονιού και να έρχονται να τρώνε τα περιστέρια. Ηταν πάντα κοντά μου, όχι η μαμά που κάθεται στην πρώτη σειρά του θεάτρου και χειροκροτεί την κόρη, αλλά με την προσοχή που έδινε σε ό,τι έκανα. Ακόμη κι όταν συνεργάστηκα με το Θέατρο Κρήτης κι είχε έρθει να δει την παράσταση ο Φρανσουά Μιτεράν, η Μαλαίνα την παρακολούθησε από τα παρασκήνια. Την έδενε στενή φιλία με την Κατίνα Παξινού (που υπήρξε δασκάλα μου στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου) και η παράσταση του έργου «Το σπίτι της Μπερνάρντα Αλμπα», εκτός από αδιαμφισβήτητα μεγάλη επιτυχία της Παξινού, υπήρξε και επιτυχία της μητέρας μου. Δεν έτυχε να βρεθούμε μαζί παρά ελάχιστες φορές πάνω στη σκηνή, αλλά την αισθάνομαι (πέθανε το 2002) να ζει μέσα μου.

Η Κοραλία Καράντη για την Αφροδίτη Γρηγοριάδου

«Ο φάρος που θα με οδηγεί στις πιο σκοτεινές μου νύχτες»

Γεννήθηκε τρεις μέρες πριν φύγει το 1937 στη Σεβαστούπολη. Το τρίτο και το μικρότερο κορίτσι της οικογένειας. Οι γονείς πρόσφυγες από την Τραπεζούντα του Πόντου, το 1939 επιστρέφουν στη μητέρα Ελλάδα. Κηρύσσεται ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Ο πατέρας, ο Παύλος, ήδη φυματικός, πεθαίνει το 1941. Ξεψυχάει κρατώντας το ζιπουνάκι της μικρής του κόρης μουρμουρίζοντας «Αλιο μου, Αλιο μου», το χαϊδευτικό της. Η μητέρα, η Αθηνά, μένει χήρα με τρία κορίτσια. Θα πάει υφάντρια στο εργοστάσιο του Καρέλλα για να τα μεγαλώσει. Δίπλα της, ο αδερφός της, θείος ανύπαντρος, πιάνει σφιχτά το χέρι της και το κρατάει για πάντα. Τον λένε Διογένη και είναι τσαγκάρης. Ανθρωποι του μόχθου και της αξιοπρέπειας. Σε αυτό το περιβάλλον θα μεγαλώσει η μικρή Αφροδίτη που είναι ασθενική. Εχει πάθει βρογχεκτασία εξαιτίας ενός παιδικού κοκίτη. Τα συμπτώματα αυτής της ασθένειας μοιάζουν με την άλλη, που πήρε τον πατέρα. Η οικογένεια βουλιάζει στην αγωνία της απώλειας και της μικρής κόρης. Την κανακεύουν. Είναι καλή μαθήτρια, αλλά κατά περιόδους δεν πηγαίνει σχολείο γιατί κάνει αιμοπτύσεις.

Ονειρεύεται. Θέλει να γίνει ηθοποιός. Παίρνει μέρος σε διαγωνισμό περιοδικού, όπου αναζητείται η νεαρή πρωταγωνίστρια, και κερδίζει. Η ταινία είναι «Το εισπρακτοράκι» με πρωταγωνιστές τον Βασ. Αυλωνίτη και τον Ν. Ρίζο, σε σκηνοθεσία του Φιλ. Φυλακτού. Αμέσως θα δώσει εξετάσεις στο Εθνικό και θα περάσει. Συμμαθητές της στο ίδιο έτος ο Σπ. Ευαγγελάτος, ο Ν. Τσακίρογλου, η Ελλη Φωτίου, η Αντιγ. Γκυκοφρύδη, η Μπ. Βαλάση. Στην αρχή της δεύτερης χρονιάς των σπουδών θα πηδήξω γρήγορα από την κοιλιά της μέσα στη ζούγκλα των ανθρώπων κι έτσι θα μπορέσει να συνεχίσει μόνο με 20 απουσίες. Δεν θα το πει σε κανέναν. Το 1961 αποφοιτά και παίρνει μέρος στην παράσταση «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε» του Πιραντέλο, σε σκηνοθεσία Δ. Μυράτ. Εκεί θα γνωρίσει τον άντρα της ζωής της, τον Β. Πάλλη, θα μείνουν μαζί μέχρι τον θάνατό του. Ο Βύρωνας θα την παρακινήσει να κάνει μια επέμβαση πρωτόγνωρη για την εποχή, αφαίρεσης μεγάλου μέρους του πνεύμονα. Θα θεραπευθεί από τη βρογχεκτασία.

Είναι 24 χρόνων και προχωράει. Πρωταγωνιστεί σε πολλές ταινίες της εποχής. Λάμπει. Οι δυο τους, με τον Βύρωνα, θα κάνουν μια μεγάλη ραδιοφωνική επιτυχία της δεκαετίας του ’60, «Το σπίτι των ανέμων», που αργότερα μεταφέρεται και στο σινεμά. Πρώτη μεγάλη θεατρική της επιτυχία η Βάρια, στον «Βυσσινόκηπο» του Τσέχοφ, το 1974, είναι 37 χρόνων. Θα έχει την αποδοχή της θεατρικής κοινότητας, όμως η συνέχεια της πορείας της στο θέατρο θα είναι δύσκολη και πικρή. Θα παίζει σποραδικά, ρόλους κατώτερους της δύναμής της, και παρόλο που θα κάνει λαμπρές εμφανίσεις στην τηλεόραση – το 1998, θα πάρει το βραβείο του β’ γυναικείου ρόλου για τη συμμετοχή της στη σειρά του Κ. Κουτσομύτη «Η αγάπη άργησε μια μέρα» – η απόλυτη καταξίωση θα έρθει κοντά στα 60 της. Σιωπηλή, σοβαρή, ευγενική, έντιμη, με πάθος και αφοσίωση στην τέχνη της. Τα τελευταία 15 χρόνια πριν αποσυρθεί θα είναι λυτρωτικά και θα ανταμείψουν τους κόπους της. Αποκορύφωμα, το κύκνειο άσμα της στον «Θάνατο του εμποράκου» του Μίλερ.

Μαμά, θα είσαι πάντα ο φάρος που θα με οδηγεί στις πιο σκοτεινές μου νύχτες.

Στη μνήμη σου.

Η Ζωή Ρηγοπούλου για τον Κώστα Ρηγόπουλο και την Κάκια Αναλυτή

«Πολλά δεν πρόλαβα να ρωτήσω, να εκμαιεύσω»

«Μην με ενοχλείτε, συναυλίζω». Οι γονείς γύριζαν από το θέατρο κι εγώ πολλές φορές, ξύπνια ακόμα, έπλαθα σενάρια που προφανώς τα θεωρούσα πολύ σοβαρά, αφού ήταν ισάξια μιας συναυλίας. Εκείνοι έμπαιναν κατευθείαν στο παιχνίδι και μου εύχονταν καλή επιτυχία. Αυτό στα 7 μου. Στα 12 μου ο μπαμπάς ερχόταν να με πάρει απ’ τα αγγλικά και μετά πηγαίναμε βόλτα με το αμάξι μέχρι τα Λιμανάκια της Βουλιαγμένης. Δεν μιλούσαμε, ακούγαμε Σινάτρα και Νατ Κινγκ Κόουλ κι εγώ ρέμβαζα στο παράθυρο. Μετά τον έστελνα στα δισκοπωλεία και στα βιβλιοπωλεία με το ραβασάκι μου ανά χείρας, μια και ήταν τα μόνα δώρα που με έκαναν ευτυχισμένη. Η μαμά μαγείρευε και ζωγράφιζε συγχρόνως, εξ ου και συχνότατα τα κεφτεδάκια είχαν ζάχαρη αντί αλάτι.

Μπαίνοντας στην εφηβεία μου, τα σκήπτρα πέρασαν απ’ τον μπαμπά στη μαμά. Σαν να ζήλεψε εκείνος τα ερωτοχτυπήματά μου, σαν να μην ήξερε πώς να τα διαχειριστεί, έκανε στην άκρη. Μεγαλώνοντας, τσακωνόμασταν για τα πολιτικά, αφού εκείνος ήταν από οικογένεια δεξιός κι εγώ όπως και η μαμά στην εντελώς άλλη άκρη. Αλλά ήταν ο πιο διαλεκτικός άνθρωπος που γνώρισα ποτέ. Εξαιρετικά συζητήσιμος και πρόθυμος να ακούσει ό,τι καινούργιο μπορούσε να τον πείσει. Βγήκα στο θέατρο και παίξαμε όλοι μαζί. Γενναιόδωροι συνάδελφοι οι γονείς. Οχι μόνο με εμένα. Με όλους τους συναδέλφους τους. Μια φορά άκουσα τον μπαμπά μου να λέει σε έναν σκηνοθέτη που μιλούσε πολύ άσχημα και υποτιμητικά στους νεότερους ηθοποιούς: «Μίλα και σε μένα έτσι αν μπορείς, όχι δυο μέτρα και δυο σταθμά». Οταν τον φώναξε ο Αγγελόπουλος να παίξει – σε ποια ταινία του δεν θυμάμαι –, αφού τα είπαν, τον ρώτησε για το οικονομικό. Ο Αγγελόπουλος του λέει: «Θα παίξεις σε ταινία του Αγγελόπουλου και θέλεις και λεφτά;». Και ο Ρηγόπουλος: «Κι εσύ θα έχεις στην ταινία σου τον Ρηγόπουλο τζάμπα;».

Σπουδαίος ηθοποιός, αλλά με επιλογές όχι πάντα σπουδαίες. Μετράει αυτό. Λιγότερο ικανοί ηθοποιοί αλλά με συνεπέστερη πορεία έχαιραν μεγαλύτερης εκτίμησης. Κι αυτό του κόστιζε. Και οι δυο γονείς μου έκαναν πράγματα που ίσως δεν θα τα επέλεγαν αν δεν τους πίεζαν χρέη και υποχρεώσεις. Η μαμά είχε πάντα ένα κρυφό σαράκι για όλους τους ρόλους που έχασε παίζοντας μόνο την Ουάουα για 6 χρόνια χειμώνα/καλοκαίρι. Εκείνος πάλι έπρεπε να μεγαλώσει και να παίξει στο Εθνικό Θέατρο για να θεωρηθεί σπουδαίος απ’ το σινάφι μας. Ισα που πρόλαβε δηλαδή. Η τελευταία του παράσταση ήταν ο «Βασιλικός» του Μάτεσι στη Νέα Σκηνή του Εθνικού. Στα 69 του ήρθε το εγκεφαλικό κι έτσι δεν γέρασε ποτέ. Θυμάμαι όταν του έλεγαν οι κοντινοί του άνθρωποι ότι δεν είχε καταφέρει να μαζέψει χρήματα ή να προνοήσει για το όποιο μέλλον, απαντούσε: «Εμείς δεν έχουμε λεφτά αλλά έχουμε καλούς φίλους». Εξι μήνες που νοσηλευόταν σε κώμα στο Θριάσιο, είδαμε ότι οι φίλοι ήταν πολλοί, αλλά δεν ήταν οι πλούσιοι φίλοι. Ηταν οι άλλοι, οι σαν εμάς. Φίλοι απ’ τα παλιά, που τους θυμόμουν ως παιδί και είχα χρόνια να τους δω. Λιγότερο κοντινοί φίλοι, που έμειναν δίπλα μας όλο εκείνο το διάστημα. Πολλά δεν πρόλαβα. Να ρωτήσω. Να εκμαιεύσω. Βαθιά εσωστρεφής άνθρωπος. Είχα και έχω πολλά αναπάντητα ερωτήματα. Παρόλο που η αυτοβιογραφία του, έτσι όπως τη βρήκα στις κασέτες που άφησε και απομαγνητοφωνήσαμε κάνοντάς τες βιβλίο, ήταν πολύ διαφωτιστική. Εκείνη έφυγε ενάμιση χρόνο μετά. Σε τόσο ερωτευμένο σπίτι μεγάλωσα. Τα ωραιότερα παιδικά χρόνια τα οφείλω στον μπαμπά μου. Τα ωραιότερα εφηβικά στη μαμά μου.

Η Νόρα Κατσέλη για την Αλέκα Κατσέλη

«Τόσο ερωτευμένη, που δεν καταλάβαινε πόσο άρεσε στους άνδρες»

Τόσο η Λούκα όσο και εγώ δεν είδαμε ποτέ τη μητέρα μας ως ηθοποιό. Ηταν πάντα «η μανούλα μας». Ενα πουλί που άπλωνε τα φτερά του για να ζούμε από κάτω τους προστατευμένες. Οταν είσαι ένας άνθρωπος από τη φύση σου σπουδαίος, που έχεις πάρει μια πολύ σημαντική ανατροφή, μπορεί να είσαι και πολύ καλή μητέρα και πολύ καλή ηθοποιός. Είχαμε τη μεγάλη τύχη με τη Λούκα να έχουμε μια μητέρα που είχε ένα άλλο είδος κοινωνικής μόρφωσης, όχι μόνο να σεβόμαστε όλους τους ανθρώπους, αλλά είτε σπουδαγμένοι, μορφωμένοι είτε αμόρφωτοι να μετράνε όλοι το ίδιο. Μια μητέρα φίλη, μια γυναίκα που είχε κανόνες στη ζωή της όπως και πολλά «πρέπει», που είχε μεγαλώσει με τα «πρέπει» και αντίθετα απ’ ό,τι θα πίστευε κανείς δεν έχασε τίποτε, αντίθετα κέρδισε. Μια γυναίκα όμορφη που η ιδιότητα της μητέρας προηγούνταν εκείνης της ηθοποιού.

Πρωτοπήγε στη Δραματική Σχολή του Κάρολου Κουν, ο Κουν την αγαπούσε πολύ και την ήθελε στο θέατρό του. Κάποια στιγμή όμως η μητέρα μας του είπε: «Κάρολε, εγώ είμαι παιδί του ήλιου, δεν μπορώ να ζω στο σκοτάδι». Δεν ξέρω αν έκανε καλά γιατί το ίδιο το θέατρο του Κουν, εκτός της Δραματικής του Σχολής, ήταν ένα μεγάλο σχολείο. Μπορεί να μην ταίριαζε με το ταμπεραμέντο της μητέρας μου που ήταν ένα γήινο ταμπεραμέντο, αλλά σίγουρα θα μάθαινε πολλά διαφορετικά πράγματα. Εφυγε από τον Κουν για να πάει στο Εθνικό Θέατρο που την είχανε ζητήσει για να κάνει την Πόρσια στον «Εμπορο της Βενετίας». Ενώ πήγαινε στο Εθνικό για να συζητήσει με τον σκηνοθέτη της παράστασης Πέλο Κατσέλη, περνώντας από ένα βιβλιοπωλείο, το πρώτο βιβλίο που είδε μπροστά της ήταν ένα βιβλίο που είχε γράψει ο Πέλος Κατσέλης κι είχε τον τίτλο «Γύρω απ’ το θέατρο». Με το που άρχισαν οι πρόβες, σχεδόν ακαριαία δημιουργήθηκε ο έρωτάς τους, ένας μεγάλος έρωτας. Ενας γήινος, πολύ γήινος Ηπειρώτης, όπως ήταν ο πατέρας μου, δεν ήξερε σκηνοθετώντας τη ως Πόρσια αν σκηνοθετεί τη μέλλουσα γυναίκα του, την αγαπημένη του ή οποιαδήποτε άλλη ηθοποιό. «Εσύ, ξανθιά, κάνεις λάθος, εσύ ξανθιά» της έλεγε. Η μητέρα μου δεν απαντούσε, αλλά μια μέρα ακούστηκε να λέει: «Κύριε Κατσέλη, είμαι η Αλέκα Μαζαράκη-Κατσέλη που σε λίγο καιρό θα γίνω η γυναίκα σας. Οταν μάθετε το όνομά μου, ενημερώστε με».

Πολύ δύσκολος χαρακτήρας ο πατέρας, μαύρο – άσπρο, ναι – όχι, αλλά δίκαιος άνθρωπος, με οράματα, που έγραφε καταπληκτικά. Βοηθούσε τους άλλους, θυμάμαι στα χρόνια της χούντας που η μητέρα μου σταμάτησε για τέσσερα χρόνια να διδάσκει στη Δραματική του Σχολή γιατί είχε προσλάβει στη θέση της την Αννα Συνοδινού που ήθελε να τη βοηθήσει να έχει έναν μισθό γιατί λόγω της πολιτικής κατάστασης είχε σταματήσει να παίζει. Οπως επίσης είχε μεσολαβήσει να αποφυλακιστεί η Μαλαίνα Ανουσάκη που λόγω φρονημάτων είχε συλληφθεί και φυλακισθεί. Οσον αφορά τη μητέρα, είναι ένα πλήθος οι ρόλοι που ανέδειξε, με τη Ναστάζια Φιλίποβνα στον «Ηλίθιο» του Ντοστογέφσκι (ήταν έγκυος σε μένα όταν τον έπαιζε) και την Πόρσια στον «Εμπορο της Βενετίας» να θεωρούνται οι πιο εμβληματικοί. Μια πολύ ωραία γυναίκα, τόσο όμως ερωτευμένη με τον πατέρα μου που δεν καταλάβαινε πόσο άρεσε στους άνδρες. Τέτοιους έρωτες – εννοώ από την πλευρά της μητέρας μου – δεν τους συναντάς εύκολα.

Ο πατέρας μου ήταν επίσης πολύ ερωτευμένος μαζί της, αυτό όμως δεν τον εμπόδιζε να ερωτεύεται και άλλες γυναίκες. Δεν θα εγκατέλειπε όμως ποτέ την Αλέκα γιατί του περιποιούσε τιμή να έχει δίπλα του αυτή τη γυναίκα. Ζήσανε ωστόσο καλά. Η μητέρα μου όμως ήταν τόσο ερωτευμένη που δεν μπορούσε να καταλάβει την ανάγκη του πατέρα μου για μια γυναίκα κυρία και μια γυναίκα όχι κυρία στο κρεβάτι του.