Πόλεμος στην Ουκρανία: Ποιον υποστηρίζει η Αγκυρα;

Τον Ιανουάριο του 2024, έπειτα από μια παρατεταμένη περίοδο διαπραγματεύσεων, η Τουρκία υπέγραψε την αίτηση της Σουηδίας για ένταξη στο ΝΑΤΟ. Η απόφαση αυτή, σε συνδυασμό με την πρόσφατη πρόταση της Αγκυρας για ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία για την «Ασπίδα του Ουρανού» (ESSI), μια γερμανική πρωτοβουλία για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου ευρωπαϊκού συστήματος αεράμυνας, σηματοδότησε μια φαινομενική ρήξη με την παράδοση που θέλει την Τουρκία να διατηρεί σχέση ίσων αποστάσεων μεταξύ της Ρωσίας και της Δύσης.

Ωστόσο, παρόλο που οι εν λόγω πρωτοβουλίες μπορεί να σηματοδοτούν μια πρόθεση βελτίωσης των σχέσεων με την Ευρώπη και τις ΗΠΑ, δεν θα πρέπει να θεωρηθούν ως σημείο καμπής στη διεθνή στάση της Τουρκίας. Αυτό αποδεικνύεται από τα ευρήματα μιας νέας έκθεσης του Carnegie Europe, η οποία σημειώνει ότι θα συνεχιστεί η μακροχρόνια άσκηση ισορροπίας της Τουρκίας μεταξύ Ρωσίας και Δύσης.

Αρκεί να παρατηρήσουμε τη στάση της Αγκυρας στο πλαίσιο του πολέμου στην Ουκρανία. Από τον Φεβρουάριο του 2022, έχει προσφέρει σημαντική υποστήριξη στο Κίεβο, μέσω της πώλησης μη επανδρωμένων αεροσκαφών, μέσω του κλεισίματος των τουρκικών στενών για τα πολεμικά πλοία, καθώς και μέσω της άρνησης δικαιωμάτων υπερπτήσης σε ρωσικά πολεμικά αεροσκάφη που κατευθύνονται προς τη Συρία. Επένδυσε, επίσης, σημαντικό πολιτικό κεφάλαιο, μεσολαβώντας πρώτα για την πρωτοβουλία για τα σιτηρά της Μαύρης Θάλασσας της περιόδου 2022-2023, πριν ενώσει δυνάμεις με τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία για την εκκαθάριση της περιοχής από πλωτές νάρκες.

Επιπροσθέτως, ξεχωρίζει η απόφαση της χώρας να εγκρίνει την ένταξη της Σουηδίας στο ΝΑΤΟ, έστω και αν η επικύρωση συνδέθηκε με σημαντικές παραχωρήσεις. Συμφωνώντας να τηρήσει τις δευτερεύουσες κυρώσεις που συνδέονται με τον πόλεμο, η Τουρκία στράφηκε πρόσφατα δυτικότερα και τώρα στοχεύει τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα που υποστηρίζουν τη στρατιωτικο-βιομηχανική προσπάθεια του Κρεμλίνου, επιβάλλοντας όρια στις πληρωμές που μπορούν να κάνουν οι τουρκικές τράπεζες σε ρωσικές οντότητες.

Πρόκειται για μια σημαντική αλλαγή, δεδομένης της προηγούμενης θέσης της Αγκυρας ως αμέτοχου θεατή. Αλλά τι πραγματικά σημαίνει;

Ενώ είναι αλήθεια ότι η Τουρκία έχει πάρει επιλεκτικά το μέρος της Δύσης όσον αφορά την Ουκρανία, έχει, επίσης, κατά τόπους, διπλασιάσει τις δεσμεύσεις της προς τη Ρωσία, ιδίως σε τομείς του εμπορίου, οι οποίοι έχουν σημειώσει πολλαπλάσιες αυξήσεις από το 2022. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για την ενέργεια, η οποία αντιπροσωπεύει τη μερίδα του λέοντος στις συναλλαγές, και τώρα κατατάσσει την Τουρκία ως τον τρίτο μεγαλύτερο καταναλωτή ρωσικών ορυκτών καυσίμων παγκοσμίως.

Οι ρυθμιστικές αρχές των ΗΠΑ και της ΕΕ έχουν κατηγορήσει την Τουρκία ότι ακολουθεί μια «πολύ ήπια ρυθμιστική προσέγγιση» κατά τον έλεγχο των πιστοποιητικών προέλευσης, δεδομένου ότι μέρος του πετρελαίου που λαμβάνει από τη Ρωσία επιτρέπεται να συνεχίσει το ταξίδι του προς στις ευρωπαϊκές αγορές ύστερα από πολλαπλές αλλαγές ιδιοκτησίας. Ομως, η πραγματικότητα είναι ότι η Τουρκία επιθυμεί διακαώς να αναδειχθεί σε περιφερειακό ενεργειακό κόμβο και αυτό φαίνεται ότι θα συνεχιστεί με την παραχώρηση της συμφωνίας διαμετακόμισης της Gazprom με την Ουκρανία εντός του έτους.

Η Μόσχα, από ό,τι φαίνεται, είναι πρόθυμη να παίξει σε αυτό το παιχνίδι. Για παράδειγμα, όσον αφορά την πυρηνική ενέργεια, ο σταθμός στο Ακούγιου θα κατασκευαστεί, θα ανήκει και θα λειτουργεί από τη ρωσική Rosatom. Θα συνεισφέρει 50 δισεκατομμύρια δολάρια στην τουρκική οικονομία και μια μακροπρόθεσμη ροή εσόδων για τη Ρωσία. Μόλις τις τελευταίες ημέρες, ανακοινώθηκε ότι θα υπάρξει συνεργασία για ένα δεύτερο εργοστάσιο της Rosatom στις τουρκικές ακτές της Μαύρης Θάλασσας.

Αυτό θα πρέπει να κάνει την Ευρώπη να συνειδητοποιήσει ότι οποιαδήποτε πρόοδος προς την κατεύθυνση της προσέγγισης της Τουρκίας στη Δύση θα έχει τα όριά της.

Εντούτοις, ακόμη και με αυτό το υπόβαθρο, υπάρχουν περιθώρια ευρύτερης συνεργασίας μεταξύ Βρυξελλών και Αγκυρας, ιδίως σε τομείς κοινού ενδιαφέροντος, όπως η αμυντική πολιτική, οι βίζες και το Μεταναστευτικό, καθώς και ο εκσυγχρονισμός της τελωνειακής ένωσης Τουρκίας – ΕΕ. Εάν οι ηγέτες της ΕΕ το επιδιώξουν, αυτά θα μπορούσαν να αποτελέσουν εφαλτήριο για βαθύτερη οικονομική συνεργασία και αύξηση των επενδύσεων –προς όφελος και των δύο πλευρών– τα οποία με τη σειρά τους θα άλλαζαν τα σχέδια της Τουρκίας έναντι της Ρωσίας.

Ο Φραντσέσκο Σικάρντι είναι υψηλόβαθμος αναλυτής ερευνών στο Carnegie Europe, με έμφαση στις σχέσεις ΕΕ – Τουρκίας και στις πολιτικές της ΕΕ στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική