Οι αντιθέσεις της ζωής στα τραγούδια του Μάλερ

Οι γερμανοί ποιητές Λούντβιχ Αχιμ φον Αρνιμ (Achim von Arnim) και Κλέμενς Μπρετάνο (Clemens Brentano) αφοσιώθηκαν στην μελέτη και συλλογή γερμανικών παραδοσιακών τραγουδιών, μύθων, παραμυθιών και ποιημάτων στις αρχές του 19ου αιώνα. Η επίμονη εργασία τους καταχωρίστηκε σε μια τρίτομη έκδοση η οποία δεν έλειπε από κανένα γερμανικό σπίτι.

Ο Γκούσταφ Μάλερ, λάτρης της παράδοσης, μελέτησε το έργο τους και άντλησε από εκεί υλικό για να συνθέσει 21 τραγούδια.

Πέντε από αυτά τα τραγούδια θα παρουσιαστούν από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, στο πλαίσιο της συναυλίας «Παραμυθένιες κινήσεις» στις 8 Μαρτίου. Θα ακουστούν επίσης «Ο Θάνατος της Ιζόλδης» από το μουσικό δράμα «Τριστάνος και Ιζόλδη» του Ρίχαρντ Βάγκνερ (1813 – 1883), «Δον Κιχώτης», συμφωνικό ποίημα για σόλο βιολοντσέλο, σόλο βιόλα και ορχήστρα, έργο 35 του Ρίχαρντ Στράους (1864 – 1949) ενώ από τη συλλογή τραγουδιών «Το μαγικό κόρνο του αγοριού» του Γκούσταφ Μάλερ (1860 – 1911) πέντε συγκλονιστικά τραγούδια, όπως τα χαρακτηρίζει ο ερμηνευτής τους Δημήτρης Τηλιακός: «Das Himmlische Leben – Η επουράνια ζωή», «Das Irdische Leben – Η επίγεια ζωή», «Das Lied des Verfolgten im Turm – Οι σκέψεις είναι ελεύθερες ή Το τραγούδι του κατατρεγμένου στον Πύργο», «Revelge – Εγερτήριο», «Urlicht – Αρχέγονο φως».

Στη συνομιλία μας με αφορμή τη συναυλία ο σπουδαίος βαρύτονος εξηγεί ότι το πώς η απλή φόρμα της παραδοσιακής ποίησης μπαίνει στη μεγάλη σύνθεση του Μάλερ. «Αυτή η συνύπαρξη της παράδοσης με τη μεγάλη τέχνη της σύνθεσης έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον.

Ο Γκαίτε υποστήριζε ότι κάθε γερμανικό σπίτι θα πρέπει να έχει τα ποιήματα “Το μαγικό κόρνο του αγοριού”, καθώς επίσης και όλοι οι εκκολαπτόμενοι συνθέτες τραγουδιών. Ισως ο Μάλερ ακολούθησε την προτροπή του Γκαίτε και συνδέθηκε από την εφηβική του ηλικία με το συγκεκριμένο υλικό».

Αυτή η συλλογή 700 και πλέον δημοτικών ποιημάτων από τον Μεσαίωνα έως τις αρχές του 1800 υμνούν τον έρωτα, τη ζωή, την περιπλάνηση στη φύση, εξιστορούν τη ζωή του στρατιώτη στον πόλεμο, μιλούν για τον θάνατο και το επέκεινα. «Επηρέασαν τη σχέση του Μάλερ με τη φόρμα του τραγουδιού και συνέθεσε 21 από αυτά που σήμερα γνωρίζουμε ως την ομότιτλη συλλογή τραγουδιών.

Τα πέντε αυτά τραγούδια, της συναυλίας, αποτυπώνουν διαφορετικές – και πολλές φορές αντικρουόμενες – συναισθηματικές καταστάσεις, δημιουργούν ένα ιδιαίτερο ποιητικό περιβάλλον διαλόγου και σύγκρουσης ανάμεσα στο φως, τη χαρά της επουράνιας ζωής και τη σκληρότητα της επίγειας, ανάμεσα σε έναν φυλακισμένο που ψάχνει την ελευθερία του μέσα από τη σκέψη και ένα κορίτσι που παίζει ελεύθερα στη φύση, σε έναν τυμπανιστή στο μέτωπο που συνομιλεί με τους νεκρούς του συντρόφους, και τέλος το αρχέγονο φως, το φως της πνευματικής ζωής του ανθρώπου και η σύνδεση του με το θείο».

Διαφορετικές «φωνές»

Συνήθως τα τραγούδια αυτά ερμηνεύονται από δύο φωνές, μία ανδρική και μία γυναικεία, όμως στη συναυλία της 8ης Μαρτίου τα πράγματα είναι διαφορετικά. Οπως εξηγεί ο διεθνής καλλιτέχνης «καλούμαι να ερμηνεύσω μόνος μου τόσο τα τραγούδια που συνήθως ερμηνεύονται από γυναικεία φωνή, όσο και τα τραγούδια που υπάρχουν περισσότεροι από δύο χαρακτήρες όπως του αγοριού, και της μητέρας του, του φυλακισμένου και του κοριτσιού, του στρατιώτη τυμπανιστή και των συντρόφων του και βεβαίως του αφηγητή.

Αυτό αποτελεί για μένα μια εξόχως ενδιαφέρουσα πρόκληση που αφορά την τεχνική προσέγγιση του έργου αλλά κυρίως την ερμηνευτική απόδοση των διαφορετικών χαρακτήρων.

Στο πλαίσιο της μελέτης μου είναι και η απόδοση των ποιημάτων στα ελληνικά, ως ένας τρόπος βαθύτερης διείσδυσης στο έργο, τακτική που εφαρμόζω σε κάθε κύκλο της περιόδου του γερμανικού ρομαντισμού που καλούμαι να ερμηνεύσω».