Εχουν αυξηθεί τα παράπονα. Δικηγόροι νοσταλγούν τους παλιούς δικαστές

Εχουν περάσει περισσότερα από είκοσι πέντε χρόνια από την έναρξη λειτουργίας της Σχολής Δικαστών. Επομένως το σύνολο, ή σχεδόν, των σήμερα υπηρετούντων δικαστών πρώτου και δεύτερου βαθμού πρέπει να είναι απόφοιτοι της Σχολής.

Θα περίμενε κανείς ότι οι νέες γενιές δικαστών – αποφοίτων της Σχολής θα έδιναν πνοή στο σκουριασμένο σύστημα και στις αντιλήψεις για τον τρόπο άσκησης του δικαστικού λειτουργήματος. Ομως, γενική διαπίστωση είναι ότι δεν βαδίζουμε προς το καλύτερο. Εχουν αυξηθεί τα παράπονα και η γκρίνια. Δικηγόροι νοσταλγούν τους παλιούς δικαστές. Κρίνοντας από το αποτέλεσμα, η Σχολή δεν δικαίωσε τις προσδοκίες. Τι και τις πταίει;

Χωρίς να αμφισβητείται το πνευματικό και ηθικό επίπεδο εκπαιδευτών και εκπαιδευομένων, δημιουργούνται ερωτηματικά για τη μέθοδο και την ουσία αυτών που γίνονται στη Σχολή. Οι σπουδαστές είναι ήδη πτυχιούχοι νομικών σχολών, αρκετοί δε με μεταπτυχιακούς τίτλους. Επομένως δεν έχουν ανάγκη – κατά τεκμήριο – για συσσώρευση και άλλων γνώσεων. Ανάγκη εμπλουτισμού των γνώσεών τους με προβληματισμούς που γεννά η άσκηση του δικαστικού έργου και η κοινωνική πραγματικότητα έχουν.

Εχει γίνει κάποια έρευνα για τις αιτίες ή για όλα φταίει το κράτος που δεν αλλάζει τους δικαστικούς χάρτες και δεν βελτιώνει τις υποδομές; Δεν φταίνε οι ίδιοι οι δικαστές σε τίποτα; Πού είναι οι μελέτες για νέους Κώδικες ή η κριτική των κυβερνητικών πρωτοβουλιών; Πού είναι ο ζωντανός οργανισμός που δρα και αντιδρά; Πού είναι η αμφισβήτηση της ρουτίνας, των διαδικασιών που πελαγώνουν δικαστές, δικηγόρους και διαδίκους; Πιο πεζά αλλά πολύ σημαντικά, δημιουργεί πολλά ερωτηματικά εκείνος ο δικαστής – απόφοιτος της Σχολής που, σε δημόσια συνεδρίαση δίκης για κακοποίηση ζώου, ακούστηκε από καθέδρας να λέει: «Τι να κάνουμε, αυτή είναι η μοίρα των ζώων εδώ και αιώνες…». Σε περιπτώσεις δικών οικογενειακών διαφορών, σεξουαλικών κακοποιήσεων κ.ά., οι παρεμβάσεις της έδρας, όχι σπάνια, μας πάνε πίσω πολλά χρόνια.

Είναι κρίμα να είμαστε αναγκασμένοι να παραπέμπουμε συνεχώς σε ξένες σχολές και πανεπιστήμια. Στο Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης είναι αναρτημένη η επιγραφή: «Εδώ μέσα μπαίνεις όχι για να λατρέψεις την επιστήμη, αλλά για να την αμφισβητήσεις». Αν αυτό θεωρείται αιρετικό, ας είναι οδηγός η συγκλονιστική φράση με την οποία ξεκινάει η «Ελληνική Νομαρχία» (1806): «Στοχάσου και αρκεί». Το πρόβλημα, και συγχρόνως η απροσδόκητη μεταβλητή, είναι πάντοτε οι άνθρωποι, εκείνοι που διδάσκουν και οι υποψήφιοι δικαστές.

Ο κόσμος αλλάζει συνέχεια, πολλές φορές ερήμην μας. Το τι είναι δίκαιο, ηθικό, σωστό ή κοινωνικά αποδεκτό μεταβάλλεται διαρκώς. Οι ιδέες και οι τοποθετήσεις της κοινωνίας, επίσης. Το δύσκολο καθήκον των δικαστών είναι να είναι ενήμεροι αυτών των αλλαγών: σε αυτά η Σχολή έπρεπε να είναι ο κύριος αρωγός. Η εμπειρία άλλων ευρωπαϊκών χωρών στις οποίες λειτουργούν Σχολές Δικαστών είναι πλούσια και θετική. Οι απόφοιτοι έφεραν σφρίγος και νέες ιδέες στη δικαστική λειτουργία. Οι σχολές όμως αυτές εστιάζουν όχι στη συσσώρευση νομικών γνώσεων, αλλά στην κριτική σκέψη και στον συνδυασμό διαφορετικών πεδίων. Κατανόησαν την αλήθεια, ότι «η ύλη της νομικής επιστήμης είναι ο κανόνας δικαίου και η κοινωνική πραγματικότητα» (Κουμάντος).

Η αρετή διδάσκεται; Φαίνεται πως όχι. Η τόλμη; Η ακεραιότητα; Μόνο παραδείγματα είναι ικανά να βρουν μιμητές. Αυτά όμως δεν τα βρίσκεις εύκολα. Το θεσμικό λάθος του Συντάγματος να αναθέσει στην κυβέρνηση την επιλογή της ηγεσίας των Ανώτατων Δικαστηρίων είναι πηγή μερικών από τα δεινά της Δικαιοσύνης. Γιατί σπάνια οι κυβερνήσεις επέλεξαν ήθος και ικανότητα.

Και κάτι άλλο. Προς το παρόν είναι μόνο ψίθυροι: στατιστικές επιτυχόντων στη Σχολή δείχνουν υπερβολικό αριθμό τέκνων δικαστών. Οι διαφορές σε βαθμολογίες γραπτών και προφορικών εξετάσεων αφήνουν ερωτηματικά.

Ο,τι δεν πραγματώθηκε στη Σχολή και αφήνεται μόνο στους ώμους των αποφοίτων είναι βάρος που εξηγεί πολλά.

Οταν αυτό για το οποίο αγωνίστηκαν πολλοί αποδεικνύεται, όταν επιτεύχθηκε, ότι δεν ήταν εκείνο που είχαν στο μυαλό τους, τότε άλλοι πρέπει να αγωνιστούν για να το πραγματώσουν. Οι αγώνες για την πρόοδο και τη δικαιοσύνη είναι μοίρα όλων των γενεών. Οι μελλοντικές γενεές θα δώσουν ενδεχομένως περιεχόμενο σε αυτό που στην αρχή θεωρήθηκε ότι κάλυπτε ένα κενό.

Ισως θα έπρεπε να μετριάσω κάπως την κριτική μου, διότι ακόμη και αν είχαμε την τέλεια Σχολή, τους καλύτερους υποψήφιους δικαστές, «εάν η κοινωνία είναι εξουθενωμένη, ηθικά και πνευματικά, εάν βρίσκεται σε γενικευμένη απάθεια και ενεργεί με αμβλυμμένα κριτήρια, ποια κολυμβήθρα του Σιλωάμ μπορεί να αναδείξει δικαστές που σηκώνουν στους ώμους τους το βάρος των ηθικών επιλογών;» (Ρόναλντ Ντουόρκιν).

Ο Γιώργος Κουβελάκης είναι σύμβουλος Επικρατείας ε.τ., τέως υπουργός Δικαιοσύνης