Στον αστερισμό του αμόκ της εκδίκησης;

Η Ηθολογία αναζητεί το ερέθισμα-κλειδί που προκαλεί τους μηχανισμούς έκλυσης επιθετικότητας και μέσω αυτού προσδιορίζει τους βαθμούς ελευθερίας του ανθρώπου στο ν’ αποφασίζει για τις επιλογές/ πράξεις του.

Πολλές φορές η ψυχική επιβάρυνση περιορίζει τη συνείδηση και έτσι η συμπεριφορά γίνεται – για τους τρίτους – πρωτόγονη ή παρ-άλογη. Γι’ αυτό στη νοσηρή ψυχική διατάραξη πρέπει να εντάσσονται και οι διαταράξεις των ορμών.

Στην παρορμητική πράξη η ισχυρή ψυχικά ώθηση επιβάλλεται στη συνείδηση, δεν επιτρέπει αναστολή και εκκενώνεται τυφλά και βίαια χωρίς σαφή πρόκληση. Οι ακαταγώνιστες παρορμήσεις εμφανίζονται και σε υπερθυμικούς, ευερέθιστους, οξύθυμους, φιλόνικους, καθώς και σε κανονικούς ανθρώπους (κάτω από ορισμένες συνθήκες). Η ηθική συνείδηση είναι ένα σύστημα ρυθμισμένων ανακλαστικών που στην περίπτωση του παρορμητικού εγκληματία απορρυθμίστηκε. Επειδή ο ιδεασμός (ideation), δηλαδή η λογική μπορεί να ‘ναι φυσιολογική και η συγκίνηση (emotion), δηλαδή το συναίσθημα, μη-φυσιολογικό, το έγκλημα ως απονομή προσωπικής δικαιοσύνης φαίνεται να σχετίζεται στις περισσότερες περιπτώσεις με αποκλίσεις ηθικής στάθμισης.

Ο εγκληματίας για μη-εμφανή αφορμή μπορεί να ανήκει στην κατηγορία των χωρίς ντελίριο μονομανών, των νευρωτικών, των διπλών προσωπικοτήτων, των ψυχοπαθητικών ή ψυχικά διαταραγμένων ή και των φυσιολογικών ατόμων. Ισως γι’ αυτό ο καλύτερος όρος για να συμπεριλάβει όλες αυτές τις περιπτώσεις είναι αγχο(συμ)βιωτικά εγκλήματα (με ποικίλλοντα στοιχεία: από βιολογική παρόρμηση, μέχρι ψυχολογική διάρρηξη, κοινωνική οργή ή πολιτισμική ιδιοτυπία).

Δυστυχώς μόνο μετά το πέρασμα στην πράξη είμαστε σε θέση να εντάξουμε τον δράστη σε ειδική ομάδα. Πριν το έγκλημα ακόμη κι αν υπάρχουν στοιχεία που να μας υπο-δεικνύουν μια «ασθενική προσωπικότητα» (δυνάμει εγκληματοειδή), είναι δύσκολο να διαπιστώσουμε αν το άτομο μπορούσε στη συγκεκριμένη κατάσταση να πράξει διαφορετικά (άλλως δύνασθαι) ακόμα και στο ηθικό επίπεδο.

Δεν διαπιστώνεται σ’ αυτούς τους δράστες «γενικό ένστικτο καταστροφικότητας», αλλά παρατηρείται ένας αυτοματισμός, ένα είδος αποσύνδεσης ορισμένων πράξεων από το υπόλοιπο της συνείδησης λόγω προϋπάρχοντος ψυχικού ερεθίσματος. Σ’ αυτή την περίπτωση η [δικαιολογημένη ή μη] οργή και ο [ανεξέλεγκτος] θυμός επιβάλλουν τον νόμο τους.

Τα ένστικτα εκδίκησης ακόμα κι όταν μειώνουν τη συνείδηση – λόγω μιας έστω και εικαζόμενης «κατάστασης ανάγκης» ή έντασης – διαφοροποιούν το ηθικό συναίσθημα, όχι ως γενική και μόνιμη ηθική αναισθησία αλλά ως ανακλαστική αντίδραση σε συγκεκριμένες καταστάσεις και περιστάσεις.

Τα όρια της (καλοήθους) αμυντικής επιθετικότητας και της (κακοήθους) εκδικητικής επιθετικότητας δεν είναι πάντοτε τόσο εμφανή. Ο οργισμένος, θυμωμένος άνθρωπος λειτουργεί εκτός ορίων και εκτός ελέγχου και συχνά μετατρέπεται σε «τυφλά λυσσασμένο εκτελεστή» (σε κατάσταση αμόκ).

Πολλές φορές σε τέτοια εγκλήματα συναντάμε μια αντίδραση σ’ έναν οιονεί διπλό καταναγκασμό (double bind, double lien), όπου τα αντιφατικά μηνύματα [αδικία/ τιμωρία-αυτοτιμωρία] δεν αφήνουν στον δράστη άλλη διέξοδο από μία παβλοφικού χαρακτήρα φονική εκτόνωση. Σαν αιφνιδίως κάποιος να τα βλέπει «όλα κόκκινα» και να έχει ξεμείνει από οποιαδήποτε ελευθερία επιλογής αφού πιστεύει ότι οι άλλοι του ‘χουν κόψει τις γέφυρες. Η (πραγματική ή εικαζόμενη) πρόκληση ή η προγενέστερη πράξη από τον άλλο ενεργοποιεί τα ανακλαστικά του παρορμητικού.

Η οποιαδήποτε αινιγματική, ακατανόητη συμπεριφορά με μη-γνωστά σε όλους κίνητρα δείχνει έναν «διαρκή βρασμό ψυχής» τον οποίο δεν αρκεί να τον ερμηνεύσουμε μέσα από τους τρέχοντες κώδικες φιλαλληλίας και οίκτου.

Πιστεύω ότι χρειάζεται να ξαναδούμε – χωρίς φόβο, χωρίς πάθος, χωρίς προκαταλήψεις – αυτές τις περιπτώσεις.

Εκτός εάν προτιμάμε να συνεχίζουμε ν’ αυταπατώμεθα συγχέοντας τη σκιά με την ουσία.

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής Εγκληματολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, πρώην υπουργός