Το υπόδειγμα του καλλιτέχνη-συλλέκτη

Μία φιλότεχνη αποτίμηση της νεότερης τέχνης, η Συλλογή που ο εικαστικός Νίκος Αλεξίου (1960-2011) δώρισε στο Μουσείο Μπενάκη το 2010, έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του, θα παρουσιαστεί στην Αθήνα. Η έκθεση παρουσιάζει το σύνολο των έργων που απαρτίζουν τη συγκεκριμένη δωρεά συστήνοντάς την ως μέρος της ίδιας της πρακτικής του καλλιτέχνη αλλά και ως ένα παράδειγμα καλλιτέχνη-συλλέκτη.

«Δεν μπορώ να βρω καλύτερον ορισμό γι’ αυτή τη συλλογή από την ιδιορρυθμία. Δηλαδή, τη δυνατότητα συνύπαρξης προσωπικών καλλιτεχνικών ρυθμών, ή ενός δυνητικού κοινού χώρου στον οποίο συγκατοικούν διαφορετικοί καλλιτεχνικοί ρυθμοί, προσωπικές, και γι’ αυτό συνδιαλεγόμενες, γλώσσες. Τη θέση μιας υποτιθέμενα αντικειμενικής και αμερόληπτης συλλογής την καταλαμβάνουν οι συναρτήσεις, ο συνεχής διάλογος των έργων (η διακειμενικότητα), το λίκνισμα της καλλιτεχνικής επιθυμίας και μια σειρά παρεκκλίσεις ή υπεκφυγές. Εκείνο που έχει σημασία είναι οι ατμόσφαιρες, οι συνειρμοί και οι αναδιατάξεις και όχι μόνο τα υλικά, τα σχήματα ή οι μορφές» σημειώνει ο Γιώργος Τζιρτζιλάκης, συνεπιμελητής με την Πολύνα Κοσμαδάκη της επικείμενης έκθεσης της Συλλογής του Νίκου Αλεξίου.

236 ΕΡΓΑ. Η νέα έκθεση προβάλλει 236 έργα από 40 καλλιτέχνες. Με τη συμβολή και του αρχιτεκτονικού γραφείου AREA – Architecture Research Athens που καταθέτουν την πρότασή τους για τον σχεδιασμό της έκθεσης, οι επιμελητές επιδιώκουν οι επισκέπτες να κατανοήσουν το «ανοιχτό έργο» που άφησε ο εκλιπών καλλιτέχνης. Το οποίο αναδιέτασσε συνεχώς στους τόπους κατοικίας του πολλαπλασιάζοντας τις συνάψεις και τις αφηγήσεις. «Μπορούμε να δούμε σήμερα μπροστά στα μάτια μας μία από τις κατοικίες ενός καλλιτέχνη-συλλέκτη, ο οποίος χρησιμοποιεί, αντί δομικών υλικών, έργα τέχνης. Εκεί μέσα μπορεί να αποσύρεται και να συναρμολογεί αφηγήσεις, όταν αρμόζει στην περίσταση. Τον ίδιο χώρο καλούμαστε να επισκεφθούμε και να επανασυναρμολογήσουμε κι εμείς» επισημαίνει ο Γιώργος Τζιρτζιλάκης για την παρουσίαση της στους χώρους του Μουσείου Μπενάκη της Πειραιώς. Και προσθέτει ότι έχουν να κάνουν «με έναν ιδιόρρυθμο στρατηγικό συλλέκτη και έναν σιωπηλό αρχειοθέτη της νεότερης τέχνης. Η συλλογή του με τον δικό της ρυθμό λειτουργεί σε συνεκτικό πεδίο καταγραφής, γνώσης και καλλιτεχνικής εμπειρίας».

Είναι μία συλλογή την οποία μπορεί κανείς να εκτιμήσει ως επισκόπηση της τέχνης της δεκαετίας του ’90 έως το 2010 με έργα καλλιτεχνών τα οποία ο Αλεξίου διαισθανόταν όταν τα αποκτούσε ότι συνομιλούσαν με τη δική του πρακτική. Η επιλογή του σε έργα των έλλήνων δημιουργών συχνά ήταν αποτέλεσμα της γνωριμίας τους. Ενώ τους ξένους καλλιτέχνες τούς εντόπιζε στις εκτενείς διαδικτυακές αναζητήσεις του. Η συλλογή του δημιουργήθηκε με ανορθόδοξη μέθοδο, άλλοτε αγοράζοντας έργα τους ή με ανταλλαγή δικών του. Περιλαμβάνει μεταξύ άλλων σκίτσα του Δημήτρη Παπαϊωάννου, μια ξύλινη κατασκευή του Κωστή Βελώνη, σειρά φωτογραφιών του Πάνου Κοκκινιά, σχέδιο του Βαγγέλη Βλάχου με το κτίριο της αμερικανικής πρεσβείας μετά το τρομοκρατικό χτύπημα από ρουκέτα, μία εντυπωσιακή κουρτίνα-καταρράκτη από χαρτί του Μανώλη Ζαχαριουδάκη, ένα έργο του Poka-Yo με αγκυλωτό σταυρό σχηματισμένο με χαρτί στένσιλ και ρευστή σοκολάτα.

ΤΡΙΒΗ ΚΑΙ ΣΥΝΤΡΙΒΗ ΤΗΣ ΥΛΗΣ. Το σύνολο αυτό διέπεται από ορισμένα αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά: την προτίμηση στο ελάσσον, στη χειροτεχνική λεπτότητα και στα φευγαλέα προσωπικά ίχνη, την εμμονή στο χαρτί, τη διαφάνεια και την ελαφρότητα, το ενδιαφέρον για τη σχέση της γραμμής με τον χώρο (ένα είδος σχεδίου στον χώρο), τα δομικά συστήματα, τους ιστούς και τα πλέγματα, την εύθραυστη ισορροπία μεταξύ αταξίας και τάξης και κυρίως μια προεξάρχουσα στάση καλλιτεχνικής αλληλεγγύης. Ολα εκείνα που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε πάθος για τη δημιουργία και τη συνύφανση κόσμων (διά-κόσμος), προσήλωση στην «τριβή» και τη «συντριβή» της ύλης, όπως επαναλάμβανε ο ίδιος. Ο πολυεπίπεδος και συνάμα ατελής χαρακτήρας της Συλλογής την καθιστά ένα λειτουργικό σύνολο το οποίο προτείνει μια απτική και σωματική εμπειρία.

Η πρώτη της δημόσια παρουσίαση έγινε το 2009 στον Πύργο Μπαζαίου στο πλαίσιο του «Φεστιβάλ Νάξου». Είχαν προηγηθεί δύο σημαντικές μεγάλες εκθέσεις του καλλιτέχνη: το 2007 η εθνική συμμετοχή του «The End» (σε επιμέλεια Γιώργου Τζιρτζιλάκη) στην Μπιενάλε της Βενετίας και το 2008 η παρουσίαση του ίδιου έργου στο Βυζαντινό Μουσείο της Θεσσαλονίκης.

Στον πύργο Μπαζαίου επιχείρησε μία ανορθόδοξα πρωτότυπη εκθεσιακή παρουσίαση τοποθετώντας ακόμη και τα κορνιζαρισμένα έργα στο έδαφος. Καθώς επρόκειτο για μεταβυζαντινό μνημείο, δεν υπήρχαν οι απαραίτητες επιφάνειες ανάρτησης για τα έργα και έτσι ο Αλεξίου για πρώτη φορά τότε «είδε» το έδαφος ως τοίχο απλώνοντας τη συλλογή του και αφήνοντας ένα στενό μονοπάτι ώστε να περνούν ανάμεσα οι επισκέπτες-θεατές.

Με αποτέλεσμα οι εντυπώσεις τους από αυτό το επιμελητικό ξάφνιασμα να αθροίζονται σε ευνοϊκά σχόλια. Στο κείμενό του για εκείνη την έκθεση ο Γιώργος Τζιρτζιλάκης μεταφέρει τα λόγια του Αλεξίου για τη συγκρότηση της ιδιόρρυθμης Συλλογής του:

«Με τον Μανώλη Ζαχαριουδάκη λέγαμε κάποτε ότι γίναμε καλλιτέχνες επειδή δεν είχαμε χρήματα για να γίνουμε συλλέκτες». Αυτή η κρυφή αλληλεπιδραστική σχέση σημαδεύει το έργο κάθε καλλιτέχνη. Δεν είναι, λοιπόν, απίθανο μερικά από τα έργα αυτής της συλλογής να αισθάνεται ότι ήθελε να τα κάνει ο ίδιος ή να ταυτίζεται μαζί τους.