«Η τέχνη όπου ο δημιουργός “διαλύεται” μέσα στο έργο»

«Διά χειρός» ή «Χειρ εποίει» είναι οι λέξεις, οι προσεκτικά επιλεγμένες και οι μοναδικές, που αποκαλύπτουν την ταυτότητα των δημιουργών στις περισσότερες αγιογραφίες. Στην ουσία δηλώνουν μια διάθεση τήρησης της ανωνυμίας. Αυτό είναι ένα από τα στοιχεία που φανερώθηκαν στον Πάνο Καρκανεβάτο όσο εργαζόταν πάνω στο νέο του ντοκιμαντέρ «Ιερή Τέχνη» που θα προβληθεί το Σάββατο 24 Φεβρουαρίου στον Πύργο Βιβλίων της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Μια περιήγηση σε μοναστήρια και ναούς όπου δοξάστηκε με τρόπο απαράμιλλο η ιδιαίτερη τέχνη της αγιογραφίας αφήνοντας έργα στην ομορφιά των οποίων υποκλίθηκαν σπουδαίοι καλλιτέχνες διαφορετικών σχολών και ρευμάτων.

Η μικρή ιστορία που μας αφηγείται ο ντοκιμαντερίστας το αποδεικνύει. «Στις αρχές του αιώνα λέγεται ότι ο Φώτης Κόντογλου επισκέφθηκε το Παρίσι για να παρακολουθήσει μια έκθεση. Να δει τι καινούργιο αναδύθηκε την εποχή εκείνη. Στις συζητήσεις που είχε με άλλους ζωγράφους, οι οποίοι γνώριζαν την τέχνη του, του απαντούσαν: “Μα τι να δεις;”. Εννοώντας πάντα τον πλούτο των αγιογραφικών έργων που υπάρχουν στα μοναστήρια και τους ναούς της Ελλάδας».

ΤΕΣΣΕΡΑ ΧΡΟΝΙΑ. Αυτόν τον πλούτο από την Κρήτη, τα Μετέωρα, τη Μακεδονία, το Αγιον Ορος βεβαίως, ο Πάνος Καρκανεβάτος κινηματογράφησε για περίπου τέσσερα χρόνια. Από τη συνομιλία μαζί του αναδύθηκε η βασική ανάγκη που τον οδήγησε σε αυτό το ντοκιμαντέρ: «Προσπαθώντας να απαντήσω στο “γιατί”, θα πω ότι είναι μια παλιά οφειλή: ένα κεράκι στη μνήμη της μάνας μου, που με τις λιγοστές δυνάμεις της και καθαρή καρδιά θέλησε κι έχτισε ένα μικρό παρεκκλήσι για τον Αγιο Νικόλαο. Ηθελα να κάνω μια μικρή χειρονομία σεβασμού σε αυτόν τον κόσμο».

Μιλώντας για μικρές και μεγαλειώδεις πράξεις ο σκηνοθέτης επιστρέφει στην ιδιαίτερη περίπτωση απουσίας υπογραφών από τις, απαράμιλλης τέχνης, αγιογραφίες: «Αποτυπώνεται η διάθεση του δημιουργού να περάσει σε δεύτερη μοίρα, να μην υπάρχει, να θέλει να “διαλυθεί” μέσα στο έργο. Η ίδια η εικόνα είναι εκείνη που προέχει». Εικόνες φτιαγμένες με ταπεινά υλικά αλλά και με την υπερβατική στάση του δημιουργού. «Στα χέρια των μαστόρων ο κρόκος του αβγού και λίγες σταγόνες ξίδι, η αβγοτέμπερα. Με σκόνες τριμμένες από κάρβουνο, τις κληματσίδες αμπελιού με τεχνικές που διατρέχουν τους αιώνες, οι σύγχρονοι εικονογράφοι συνομιλούν στο έργο τους με τον Πανσέληνο, τον Θεοφάνη, τον Κόντογλου, τον Παπαλουκά. Στο πνεύμα μιας παράδοσης με σαφή λειτουργικό ρόλο σε μεγαλόπρεπους ναούς και ταπεινά παρεκκλήσια». Η «Ιερή Τέχνη», ένα ταξίδι στον κόσμο της εικονογραφίας σε κελιά και σε εργαστήρια, στις μονές κι έξω στον κόσμο, με τους εικονογράφους, εδώ και αιώνες, να χαράσσουν τις γραμμές, να φωτίζουν τα πρόσωπα των Αγίων, της Παναγίας, του Χριστού.

ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΗ. Σε αυτό το ταξίδι ο Πάνος Καρκανεβάτος περιπλανήθηκε, όπως λέει, «στα μέρη που δημιούργησε αριστουργήματα ο Θεοφάνης ο Κρητικός, προσεγγίζοντας την αχλύ του μύθου του Πανσέληνου, στη Μακεδονία στο Αγιον Ορος, την Κομνήνεια περίοδο, την αναγέννηση των Παλαιολόγων, την ερμηνεία του Διονυσίου του εκ Φουρνά, τη λαϊκότροπη εκδοχή τη Ναζαρινή περίοδο, την έλευση του Φώτη Κόντογλου. Με τα λόγια και τα έργα των σύγχρονων εικονογράφων, διατρέχουμε τις πιο εμβληματικές στιγμές της τέχνης των εικόνων, της χιλιόχρονης βυζαντινής τέχνης».

Εξηγεί ότι η ζωγραφική στους ναούς είναι αναπόσπαστο κομμάτι της μακραίωνης ζωγραφικής μας παράδοσης. Η αγιογραφία, ή η εικόνα στη χριστιανική ελληνική τέχνη, αυτή που συνήθως ονομάζουμε βυζαντινή, έχει την προϊστορία της στην αρχαία τέχνη. «Ζωγράφοι με προσωπικό ύφος και αναφορά στην παράδοση, αρθρώνουν προτάσεις με ιδιαίτερο χαρακτήρα και υψηλό αισθητικό αποτέλεσμα. Αυτούς θα συναντήσουμε».

Η εικονογράφηση του ναού δεν είναι μόνο καλλιτεχνικό γεγονός ύψιστης σημασίας, αλλά και πλήρης θεολογική διδασκαλία. Η ελληνική χριστιανική τέχνη δεν υπήρξε απλώς συνέχεια της παράδοσης, αλλά ταυτόχρονα και ανατροπή της».

ΧΑΡΜΟΛΥΠΗ. Πυξίδα για τον Πάνο Καρκανεβάτο αποτέλεσε, όπως λέει, «το παλαιότερο ίσως ζωγραφικό μνημείο, το οποίο πρέπει να θεωρηθεί η κεντρική εκκλησία στην πρωτεύουσα Καρυές, το Πρωτάτο, στον τύπο βασιλικής όπως συνηθιζόταν για τους μητροπολιτικούς ναούς. Η προφορική παράδοση αλλά και γραπτές πηγές θεωρούν τον Πανσέληνο ως τον δημιουργό των τοιχογραφιών της μεγάλης εκκλησίας του Αγίου Ορους, του ναού του Πρωτάτου στις Καρυές. Μέσα σε πέπλο ανωνυμίας τυλίγεται ο Μανουήλ Πανσέληνος. Πιθανώς γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Υπολογίζουμε ότι έζησε τον 13ο αιώνα και γνωρίζουμε ότι έργο του είναι τοιχογραφίες του Πρωτάτου στο Αγιον Ορος. Το σκοτάδι τυλίγει τη ζωή του Πανσέληνου, όχι όμως το έργο του. Το κυρίαρχο στοιχείο σε όλες τις μορφές είναι η χαρμολύπη. Και θα μπορούσαμε να πούμε ότι η λύπη είναι μεγαλύτερη από τη χαρά».