Το ταλέντο και η χαράδρα της αχρηστίας

Η πολεμική που αναπτύσσεται για τον πανεπιστημιακό χώρο αδικεί τα κρισιμότερα ερωτήματα που θέτει η ευρωπαϊκή συγκυρία, ιδίως στην ελληνική παραφθορά της. Η μόρφωση δεν αφορά ένα επαγγελματικό, κλαδικό ερώτημα, ούτε είναι κάτι εγκιβωτισμένο σε μια στενή, γραμμωμένη πολιτική στόχευση. Γι’ αυτό βρίσκεται σχεδόν εκτός πολιτικής. Αλλά τότε τι είναι; Είναι κάτι χρήσιμο; Συνδέεται με την αγορά  ή όχι, όπως κομπορρημονούν οι φανατικοί της διεθνούς Δεξιάς; Ή μήπως, με όρους χυδαίου νεοφιλελεύθερου λαϊκισμού, είναι κάτι που δεν έχει ανταποδοτικότητα, κάτι που επειδή δεν σχετίζεται ευθέως με την αγορά είναι αξιοθρήνητα άχρηστο και ακριβό (τουλάχιστον για τις ιδεολογικές ακαμψίες των τέκνων του Φρίντμαν και τους νεοφώτιστους επαρχιώτες μιμητές); Στο κάτω κάτω (λέει κάποιος πιο επιεικής) ας μορφώνονται οι χομπίστες και τα ψώνια. Η πολιτεία κάνει τα στοιχειώδη, για τα άλλα ας φροντίσει ο κάθε επηρμένος διανοούμενος.

Η μόρφωση που διεγείρεται από την περιέργεια, από την ηδονή, είναι κάτι τόσο αμετάφραστο με βάση τον οικονομίστικο ντετερμινισμό, που κανένα υπουργείο Παιδείας, κόμμα ή ομάδα συμφερόντων δεν μπορεί να το εντάξει στη θεματική του. Μπορούν όμως όλοι να το επικαλούνται, χαμένο μέσα σε μια αφράτη αοριστία. Δεν ξέρω αν η φλογερή συζήτηση που διεξάγεται για τον πανεπιστημιακό χώρο μπορεί να επεκταθεί στα νερά μιας θεμελιώδους αντιδικίας, π.χ. μόρφωση εναντίον δεξιότητας, μόρφωση ως αδρανοποιητικός ή επιταχυντικός μηχανισμός της αυτοκατάρτισης κ.λπ.

Η κριτική του Richard Sennett στην «κουλτούρα του νέου καπιταλισμού» (εκδόσεις Σαββάλας) πυκνώνει αρκετά στο δεύτερο κεφάλαιο, με τον εύγλωττο και εκφραστικό τίτλο «Το ταλέντο και το φάσμα της αχρηστίας» (που παραφράζω στον τίτλο μου). Ο Sennett με την αντιγοητευτική, αλλά σαφή γραφή του το διατυπώνει: «Οι εργαζόμενοι που διαθέτουν περισσότερα από τα απαιτούμενα προσόντα είναι (…) ελκυστικοί (…). Αυτοί οι ικανοί εργαζόμενοι αποδεικνύονται καλοί στην επίλυση προβλημάτων, ειδικά όταν πάει κάτι στραβά με τις συνήθεις διαδικασίες της εργασίας. Τα άτομα που εργάζονται σε αυτές τις θέσεις απασχόλησης διακρίνονται με τη σειρά τους πολύ συχνά από επιχειρηματικό πνεύμα».

Ανθρωποι που μπορούν να επιλύσουν προβλήματα όταν καταρρεύσουν τα πρωτόκολλα και που διαθέτουν το διανοητικό περίσσευμα, να μαντέψουν το ατυχηματικό συμβάν που καιροφυλακτεί ανάμεσα τις γραμμές παραγωγής ή ακόμα που μπορούν να διεκδικήσουν το κριτικό βλέμμα, ανασχεδιαστικό πιθανόν της παραγωγικής πράξης.

Ο «κριτικός εργαζόμενος», ο «δημιουργικός εργαζόμενος», αυτός που μπορεί να αποσπάται από τη τυπική, διεκπεραιωτική λειτουργία της γραμμής παραγωγής (το αντιμοντέλο του Τσάπλιν των μοντέρνων καιρών). Ο εργαζόμενος που έχει τη γνωστική και πολιτιστική υποδομή να σκέπτεται (έξω από την καθηκοντολογική στενωπό της δουλειάς του), να αισθάνεται, να συγκινείται. Οχι ο ταχύς εργαζόμενος, όχι απαραίτητα αυτός που απαντάει ακαριαία, αλλά αυτός που κτίζει το ερώτημα.

Είναι το διανοητικό πλεόνασμα (το άυλο προσόν πάνω από την εργασιακή απαίτηση) που δεν μπορεί να κατανοήσει η ελληνική συντηρητική σκηνή και κοινωνία και γι’ αυτό είναι εμπαθής, εν γένει, με τους μορφωμένους, θεωρώντας ότι νομιμοποιούν αυτόν τον πλεονασμό; Περίπου σε ένα τέτοιο πεδίο μπορούν να διεγερθούν αιτήματα παραγωγικής, διανοητικής ποιότητας και μάλιστα συνδεδεμένα με έναν ζωτικό ελεύθερο χρόνο. Ερωτήματα που ξαναθεμελιώνουν τη διεκδικητική βάση για εργαζομένους, βιομηχανικούς, πληροφορικούς, οικονομικούς «εργάτες», διανοουμένους που χειρίζονται επίσης «γραμμές» παραγωγής (μια μετάφραση που πρέπει να παραδοθεί σε καθορισμένο χρόνο, ένα δοκίμιο, ιστορική έρευνα που πρέπει να υποστηριχθεί συνεδριακά ή εκδοτικά κ.λπ.). Η εργασία είναι εκπαιδευτικό και πολιτιστικό πρόβλημα. Φυσικά ως τέτοιο δεν βρίσκει τη θέση του στο ρηχό έδαφος του εργολαβισμού, της συντεχνιακής αντίπραξης και της πολιτικής τυφλότητας.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ