20 χρόνια Facebook

Καθώς η πολλάκις προαναγγελθείσα και μέχρι τελικής πτώσης… μονομαχία του με τον Ιλον Μασκ, μέσα σε ένα «κλουβί», δεν έχει ακόμη γίνει (και είναι αμφίβολο εάν θα γίνει), ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ θα είναι σε θέση αυτή την Κυριακή, 4 Φεβρουαρίου, να γιορτάσει υγιής και αρτιμελής τα 20ά γενέθλια του δικού του δημιουργήματος: της Facebook – επισήμως Meta από το 2021 – η οποία γεννήθηκε στις αίθουσες του Χάρβαρντ, για να αποδειχθεί, στα χρόνια που ακολούθησαν, «μία από τις μεγαλύτερες μηχανές παραγωγής χρήματος στην ιστορία του καπιταλισμού», όπως σημειώνει το επετειακό ρεπορτάζ που δημοσιεύθηκε στους «Times» αυτή την εβδομάδα. Καθιστώντας παράλληλα τον ίδιο – ο οποίος στις 14 Μαΐου εισέρχεται στην πέμπτη δεκαετία της δικής του ζωής – έναν από τους πλουσιότερους ανθρώπους στον πλανήτη.

Πρόκειται, αναμφίβολα, για μία από τις πιο εμβληματικές εφαρμογές της νέας, ψηφιακής εποχής, η οποία ουσιαστικά άνοιξε τον δρόμο και σε άλλες, επιδρώντας όσο λίγα πράγματα στην καθημερινότητα των ανθρώπων, στις μεταξύ τους σχέσεις, στη λειτουργία των επιχειρήσεων και σε κάθε τομέα της σύγχρονης ζωής. Κι αυτό είναι σε θέση, δίχως άλλο, να το επιβεβαιώσουν ακόμα και εκείνοι που – είτε από άποψη είτε εξαιτίας της έλλειψης δυνατότητας – δεν ανήκουν στο ένα τρίτο και πλέον του πληθυσμού στον πλανήτη που διαθέτει σήμερα ενεργό λογαριασμό στη Facebook.

Το τι και πώς κατέστη πρακτικά φανερό από την αρχική ιδέα του Ζάκερμπεργκ και των συνεργατών του, καθώς και από τα πρώτα βήματά της στην πράξη. Τότε που, με βάση την κατηγορία περί παραβίασης του απορρήτου των προσωπικών δεδομένων των φοιτητών του Χάρβαρντ και άλλων αμερικανικών πανεπιστημίων (ο τίτλος της εταιρείας δόθηκε, άλλωστε, από τα face books, δηλαδή τα αρχεία στα οποία τηρούνταν φωτογραφίες και δεδομένα τους), ο ίδιος κινδύνευσε να αποβληθεί από τη σχολή του.

Αυτά βεβαίως είναι περασμένα-ξεχασμένα. Οχι όμως οι συνέπειες από τη σαρωτική επέλαση της πλατφόρμας του Ζάκερμπεργκ, στην οποία – αν και τα στοιχεία δείχνουν ότι έχει απολέσει αρκετή από τη δυναμική της και την ελκυστικότητά της ιδιαιτέρως στις νεότερες γενιές – συνεχίζουν να εγγράφονται κάθε λεπτό περίπου 400 νέοι χρήστες. Οι περισσότεροι από τους οποίους, μαζί με τους υπάρχοντες, είναι σαφώς πιο πρόθυμοι από ό,τι στο παρελθόν να «μοιραστούν» εκουσίως τα προσωπικά τους δεδομένα, δίχως να πολυσκέφτονται τι θα μπορούσε να σημαίνει αυτό.

Μία από τις αλλαγές που έχουν συντελεστεί, όπως σημείωνε η Τζέσικα Ελγκοτ στον «Guardian», είναι ότι η πλατφόρμα του Ζάκερμπεργκ άλλαξε ριζικά τον ορισμό της «φιλίας», δίνοντάς της περισσότερο (και μάλλον υπερβολικά) ψηφιακά παρά πραγματικά χαρακτηριστικά. Πλέον, στον κόσμο της Facebook, όπως και των άλλων μέσων «κοινωνικής δικτύωσης», καθένας και καθεμία έχει τη δυνατότητα να κάνει φίλους και φίλες ή να τους διαγράφει από τη λίστα του κυριολεκτικά με ένα «κλικ». Να κάνει, με άλλα λόγια, κάτι που στα (όχι και τόσο) παλιά χρόνια για να συμβεί απαιτούνταν πολλές ώρες συνεύρεσης, συζητήσεων και αντιπαραθέσεων, καβγάδων ή γλεντιών, κοινών εμπειριών και συναισθημάτων. Οσο για το πόσο στενοί είναι οι δεσμοί ανάμεσα στους ψηφιακούς φίλους, το μέτρο είναι πλέον ο αριθμός των «κλικ» και των «likes» και όχι η ποιότητα της σχέσης που έχει αναπτυχθεί μεταξύ τους.

Η άσκηση πολιτικής και η σχέση κομμάτων και πολιτικών με τους πολίτες έχουν επίσης επηρεαστεί σημαντικά. Είναι χαρακτηριστικό ότι εδώ και πολλά χρόνια καμία προεκλογική εκστρατεία (κυρίως στη Δύση, αλλά όχι μόνο) δεν μπορεί να διεξαχθεί επιτυχημένα χωρίς την ύπαρξη ενός επιτελείου που θα ασχολείται με τα ψηφιακά μέσα. Παρά δε το γεγονός ότι η Facebook γνωρίζει έντονο ανταγωνισμό από άλλες πλατφόρμες, όπως η TikTok, ο ρόλος της παραμένει καθοριστικός – έστω και αν με τις κινήσεις της δείχνει πως διακόπτει σταδιακά τους δεσμούς της με την ειδησεογραφική ροή και τα αντίστοιχα Μέσα, κάτι που σημαίνει πως δεν ορίζει με εξίσου αποφασιστικό τρόπο τι συνιστά είδηση και τι όχι.

Ο καθοριστικός ρόλος που έχει διαδραματίσει η Facebook και σε μια σειρά γεγονότα που σφράγισαν τις δύο προηγούμενες δεκαετίες επίσης δεν μπορεί να αποκρυφτεί. Οπως είναι, για παράδειγμα, μια σειρά κοινωνικές εξεγέρσεις – από τις «έγχρωμες επαναστάσεις» μέχρι την Αραβική Ανοιξη – που άλλαξαν την πορεία χωρών ή και ολόκληρων περιοχών του πλανήτη.

Θα συνεχίσει άραγε το δημιούργημα του Ζάκερμπεργκ να έχει την ίδια θέση στις ζωές μας και μετά την επόμενη δεκαετία; Το ερώτημα δεν μπορεί να απαντηθεί – όπως και πολλά που τίθενται σήμερα, μια και η Ιστορία γράφεται πλέον με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα και πιο απρόβλεπτα από ποτέ.

«Κύριε Ζάκερμπεργκ, έχετε αίμα στα χέρια σας»

Η Φράνσις Χόιγκεν είναι ο άνθρωπος που, το 2021, κόλλησε μια ανεξίτηλη ρετσινιά στο δημιούργημα του Μαρκ Ζάκερμπεργκ, αποκαλύπτοντας μέσω της «Wall Street Journal» τα αποκαλούμενα «Facebook Files», που φέρνουν στο φως ορισμένες από τις πιο σκοτεινές πρακτικές του ομίλου. «Αυτό που έβλεπα ξανά και ξανά στη Facebook ήταν πως υπήρχε σύγκρουση συμφερόντων ανάμεσα σε ό,τι ήταν καλό για το κοινό και ό,τι ήταν καλό για τη Facebook. Και η Facebook, διαρκώς, έκανε επιλογές υπέρ των συμφερόντων της, όπως για να αποκομίσει περισσότερα κέρδη» δήλωσε στο CBS στις 3 Οκτωβρίου εκείνης της χρονιάς το πρώην στέλεχος της εταιρείας, αποκαλύπτοντας την ταυτότητά της.

Η θέση της, άλλωστε, ως διευθυντικού στελέχους του τμήματος που επόπτευε τη χρηστή στάση της πλατφόρμας απέναντι στο δημόσιο συμφέρον και την κοινή γνώμη (το οποίο διαλύθηκε μετά τις προεδρικές εκλογές του 2020), της επέτρεπε να γνωρίζει πολλά. Ετσι, ήταν σε θέση να καταγγείλει εμπεριστατωμένα πως η διοίκηση της Facebook εμφανιζόταν ανίκανη – ή απρόθυμη – να αντιμετωπίσει φαινόμενα που συνέβαλλαν στην παραπληροφόρηση, εξυπηρετούσαν δίκτυα εμπορίας ναρκωτικών και σεξουαλικής εκμετάλλευσης ανηλίκων, ενώ φαίνεται πως είχε συμβάλει και στα δραματικά γεγονότα της 6ης Ιανουαρίου 2021, με την εισβολή των οπαδών του Ντόναλντ Τραμπ στο Καπιτώλιο.

Η υπόθεση, άλλωστε, έχει συνέχεια. Γι’ αυτό και την περασμένη Τετάρτη ο ιδρυτής της πλατφόρμας δέχθηκε σφοδρή επίθεση στο Κογκρέσο. «Κύριε Ζάκερμπεργκ, εσείς και οι εταιρείες που έχουμε ενώπιόν μας, έχετε αίμα στα χέρια σας. Εχετε ένα προϊόν το οποίο σκοτώνει ανθρώπους» είπε ο γερουσιαστής των Ρεπουμπλικανών, Λίντσεϊ Γκρέιαμ. Πειστική απάντηση, φυσικά, δεν έλαβε.

Ο ανταγωνισμός και η «τελευταία επέμβαση της ανθρωπότητας»

Η κόντρα του Ζάκερμπεργκ με τον Μασκ αποτελεί μια ακόμη απόδειξη ότι ο ανταγωνισμός σε αυτό το επίπεδο δεν λείπει ποτέ από την ημερήσια διάταξη. Ο ιδρυτής της Facebook, άλλωστε, δεν έχει αφήσει κανέναν να αμφιβάλλει γι’ αυτό κατά τη διάρκεια της πορείας του. Σύμφωνα με τους «Times», στα πρώτα χρόνια του ομίλου, ο ίδιος έκλεινε όλες τις συσκέψεις της ηγετικής ομάδας καλώντας τα στελέχη που μετείχαν σε αυτές να ενώσουν τα χέρια τους και να κραυγάσουν μαζί: «Κυριαρχία!». Παρά δε το ότι πλέον αποφεύγει αυτούς τους «θεατρινισμούς», όσοι τον απειλούν γίνονται αυτομάτως στόχος του.

Οπως υπενθυμίζει το ρεπορτάζ, έχει ήδη αγοράσει ορισμένους από αυτούς, όπως τις πλατφόρμες Instagram και WhatsApp. Κάποιους άλλους, όπως τη Snapchat του Ιβαν Σπίγκελ που απέρριψε τις προσφορές του, τις πολέμησε με κάθε μέσο, προσπαθώντας να τις «θάψει» – με τη συγκεκριμένη εταιρεία, ειδικά, να καταφέρνει να επιβιώσει, αλλά να βλέπει την αξία της να ανέρχεται σήμερα μόλις στο 3% της αντίστοιχης της Meta. Οσο για τη νέα του εμμονή, φαίνεται πως δεν είναι άλλη από τον Σαμ Αλτμαν, κορυφαίο στέλεχος πλέον της Microsoft και ιδρυτή της OpenAI η οποία τάραξε τα νερά τον Νοέμβριο του 2022 παρουσιάζοντας το πιο επιτυχημένο μέχρι στιγμής «εργαλείο» της τεχνητής νοημοσύνης, το ChatGPT.

Το νέο του σχέδιο, προκειμένου να επικρατήσει των ανταγωνιστών του, ακούει στο όνομα γενική τεχνητή νοημοσύνη (AGI). Μια εφαρμογή η οποία, σύμφωνα με ορισμένους, φιλοδοξεί να αποτελέσει την «τελευταία επέμβαση της ανθρωπότητας», καθώς θα πρόκειται για ένα σύστημα ανώτερο από τον άνθρωπο σε κάθε τομέα και δραστηριότητα – και ανοιχτό εξαρχής σε όλους, σε αντίθεση με τα υπάρχοντα «εργαλεία». Μόνο που, όπως αποδεικνύει και το αποτυχημένο εγχείρημα του Metaverse, η ζωή είναι αυτή που κρίνει την τύχη των σχεδίων, όσο φιλόδοξα και αν είναι αυτά.