Ο ψυχικός κλονισμός ως μέσο αυτοθεραπείας

Πόσο σύγχρονο για τη δική μας εποχή μπορεί να είναι ένα μυθιστόρημα που ασχολείται εκτενώς με θέματα της εποχής του, της δεκαετίας του ’50, όπως είναι η θέση της γυναίκας, οι ψυχικές διαταραχές, οι πολιτικές αγκυλώσεις, εν προκειμένω η στράτευση διανοουμένων στον κομμουνισμό, η σταλινική πρακτική της πρώην Σοβιετικής Ενωσης και άλλων ανατολικοευρωπαϊκών χωρών οι οποίες ζούσαν υπό τη σκιά της;

Το «επικό» μυθιστόρημα Το χρυσό σημειωματάριο (1962), το κορυφαίο έργο της βραβευμένης με Νομπέλ Λογοτεχνίας το 2007 Ντόρις Λέσινγκ (γεννήθηκε στην Περσία από βρετανούς γονείς και μεγάλωσε στη Νότια Αφρική – πέθανε το 2013 στο Λονδίνο), συμπυκνώνει αλλά αλλού αναιρεί απόψεις της για θέματα προσωπικής φύσεως, κοινωνικά και ιδεολογικά. Η ίδια η συγγραφέας, που είχε ενταχθεί στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Μεγάλης Βρετανίας, είχε όμως αποχωρήσει μετά τον θάνατο του Στάλιν (1953), οπότε και αποκαλύφθηκαν τα εγκλήματά του, πιθανόν και απογοητευμένη από την εισβολή των Σοβιετικών στην Ουγγαρία το 1956, τολμάει να σχολιάσει, να αποκηρύξει προηγούμενες επιλογές της, σε μια εποχή που θεωρείτο ότι κάποιος διαπράττει ιεροσυλία όταν θίγει τα κακώς κείμενα ενός πολιτικού και κοινωνικού συστήματος στο οποίο είχαν πιστέψει πολλοί διανοούμενοι. Παρόμοια ήταν, εξάλλου, και η πορεία άλλων συγγραφέων, όπως των Iris Murdoch, Kingsley Amis και Stephen Spender, οι οποίοι απογοητευμένοι απομακρύνθηκαν από τις αρχικές  ιδεολογικές και πολιτικές πεποιθήσεις τους.

Η βάση, το πλαίσιο του μυθιστορήματος υπήρξε η νουβέλα Ελεύθερες γυναίκες, όμως η καινούργια μορφή που προκύπτει αποτελείται από πέντε μέρη, τα τέσσερα σημειωματάρια – το μαύρο, το κόκκινο, το κίτρινο και το μπλε – από τα οποία δημιουργείται κάτι νέο, που δεν είναι άλλο από το χρυσό σημειωματάριο. Πρόκειται για τις σημειώσεις που κρατάει η συγγραφέας Αννα Βουλφ, η οποία είναι χωρισμένη, έχει ένα παιδί, ζει στο Λονδίνο, όπως και η ίδια η συγγραφέας, αλλά δεν μπορεί να γράψει επειδή δεν έχει έμπνευση. Για να αντιμετωπίσει την απουσία δημιουργικής πνοής, αρχίζει να καταγράφει τα σημαντικά και ασήμαντα συμβάντα της ζωής της σε τέσσερα ξεχωριστά σημειωματάρια: στο μαύρο γράφει όσα έχουν σχέση με τη συγγραφική της καριέρα, στο κόκκινο για τις πολιτικές της απόψεις και επιλογές, στο κίτρινο κάθε τι που έχει σχέση με τον συναισθηματικό της κόσμο και στο μπλε για τα θέματα της καθημερινότητας. Ολες αυτές οι ξεχωριστές σημειώσεις, ωστόσο, θα ενωθούν στο πέμπτο σημειωματάριο, που δεν είναι άλλο από το χρυσό, όταν εν τέλει κατασταλάζουν οι απόψεις, τα συναισθήματα αποκτούν πλαίσιο, η αναζήτηση της ταυτότητας παύει να είναι ατελέσφορη, αντιθέτως δημιουργούνται οι κατάλληλες προϋποθέσεις για να ολοκληρωθεί με επιτυχία η αποκάλυψή της.

Στο πρώτο μέρος, στις Ελεύθερες γυναίκες 1, η αφήγηση γίνεται σε τρίτο πρόσωπο και επικεντρώνεται στις συζητήσεις μεταξύ των δύο γυναικών, της Αννας και της Μόλι, με τον πρώην σύζυγο της δεύτερης, τον Ρίτσαρντ. Οι μακροσκελείς διάλογοι, μέσα σε ένα διαμέρισμα του Λονδίνου, το καλοκαίρι του 1957, έχουν να κάνουν με τις σχέσεις των δύο φύλων, τη φύση του έρωτα και τη μετεξέλιξή του σε κάτι διαφορετικό καθώς περνάει ο χρόνος και τα συναισθήματα αμβλύνονται, τις εξαρτήσεις, αλλά και τις σχέσεις των γονέων με τα παιδιά τους. Η απουσία της δράσης καθώς και οι εκτενείς διάλογοι προσδίδουν στην αφήγηση θεατρικότητα, αφού η αφήγηση είναι περιορισμένη. Ενδιαφέρον, όμως, έχει η εναλλαγή της αφήγησης από πρωτοπρόσωπη σε τριτοπρόσωπη, στα σημειωματάρια τα οποία ακολουθούν, ενώ η ειρωνεία, που άλλοτε είναι λανθάνουσα άλλοτε φανερή και αιχμηρή, αποκαλύπτουν με τον πιο απλό και σαφή τρόπο διαχρονικά ισχύουσες αλήθειες, χαρακτηριστικό, εξάλλου, που προσδίδει το διαρκές ενδιαφέρον για την εποχή κατά την οποία γράφτηκε το μυθιστόρημα και για τις προβαλλόμενες ιδέες του. Μολονότι κάποια ζητήματα έχουν λυθεί έκτοτε, φαίνεται ότι ακόμα και οι μεταμορφώσεις των κοινωνικών και πολιτικών πραγμάτων κρατούν ορισμένα από τα παλιά χαρακτηριστικά τα οποία διαστρεβλώνουν αλλά και κρατούν στάσιμες μικρές και μεγάλες κοινωνικές ομάδες ακόμα και σήμερα.

Στο Χρυσό σημειωματάριο ενώνονται τα διαχωριστικά στοιχεία, η σύνθεση κατακτάται, αν και παρ’ όλα αυτά η Αννα και ο Σολ «καταρρέουν» μιας και μέσω της δύσκολης πορείας τους κατάφεραν να αφαιρέσουν τη χρυσή σκόνη από τα ιδεολογικά μοντέλα πάνω στα οποία είχαν διαμορφώσει τη ζωή τους στο παρελθόν, αυτά που η ίδια η συγγραφέας, στον Πρόλογό της χαρακτηρίζει ως «ψευδή μοντέλα». Εκεί που κάποτε ο «άλλος» ήταν ο «εχθρός», ο άντρας που υπέσκαπτε κάθε τι που αγαπούσε ή επέλεγε η γυναίκα, τώρα αυτός μετατρέπεται σε στήριγμα, σε πηγή έμπνευσης για το επόμενο βιβλίο της. Μήπως άραγε αλλάζει η προοπτική της γυναίκας και γι’ αυτό άλλωστε οι προσφορές πραγματοποιούνται και από τις δύο πλευρές; Εξάλλου ο υποκειμενικός κόσμος της Αννας, οι θέσεις και οι απόψεις της αλλάζουν αφού αλλάζει και ο κόσμος γύρω της, τα πάντα μεταβάλλονται, οι δογματικές αλήθειες προσβάλλονται από την ίδια την πραγματικότητα. Πάντως, η συγγραφέας δεν αποδέχεται τον χαρακτηρισμό των κριτικών «φεμινιστικό μυθιστόρημα», αφού η ίδια πιστεύει ότι αυτός το περιορίζει.

Τα θέματα του σύνθετου αυτού έργου είναι πολλά και ποικίλα, ωστόσο εξαιρετικά πρωτεύον είναι ό,τι αφορά τον «”ψυχικό κλονισμό” ως μέσο αυτοθεραπείας, ως τρόπο του εσώτερου εαυτού να καταρρίψει και να απαλλαγεί από ψευδείς διαιρέσεις και διαχωρισμούς… Εδώ το θέμα είναι πιο ακατέργαστο, πιο κοντά στο βίωμα, προτού το βίωμα σχηματοποιηθεί σε σκέψη και μοτίβο – και ενδεχομένως πιο πολύτιμο ακριβώς επειδή το υλικό είναι σχετικά ανεπεξέργαστο…», όπως σημειώνει στον Πρόλογό της η συγγραφέας, στον οποίο αναλύει διεξοδικά το ίδιο της το μυθιστόρημα, στο οποίο αναπαρίσταται μια ολόκληρη εποχή με τρόπο, όμως, που καθιστά πάντα επίκαιρα σημαντικά ζητήματα κάθε περιόδου, είτε αυτά σχετίζονται με το ίδιο το άτομο είτε με ολόκληρες τις κοινωνίες. Εξάλλου, αυτή η διάδραση μεταξύ του ενός και του άλλου, η ενασχόληση με τα προσωπικά θέματα των ηρώων συνδέεται με την προβολή των συλλογικών τραυμάτων, των υποθέσεων και των ισχυρισμών: «Εν τέλει κατανόησα ότι ο τρόπος για να παρακάμψω… το αίσθημα της ενοχής που είχα όταν έγραφα για “ποταπά προσωπικά προβλήματα” ήταν να αναγνωρίσω πως τίποτε δεν είναι προσωπικό υπό την έννοια του αποκλειστικά δικού σου. Γράφοντας για τον εαυτό σου, γράφεις για τους άλλους, αφού τα προβλήματα, τα δεινά, οι χαρές, τα συναισθήματά σου – και οι εξαιρετικές και αξιοπρόσεκτες ιδέες σου – δεν μπορεί να είναι μόνο δικά σου…», όπως γράφει με εξαιρετική σαφήνεια. Μόνο κατ’ αυτόν τον τρόπο το ατομικό μετατρέπεται σε συλλογικό, μια άποψη που την εποχή κατά την οποία γράφτηκε το έργο αυτό αμφισβητείτο, ενώ στις καθ’ ημάς υποθέσεις αμφισβητείται ακόμα σε πολλές περιπτώσεις, μιας και η σκιά των απόψεων, που μεσουράνησαν τότε, πέφτει ακόμα και σήμερα σε ποικίλες καλλιτεχνικές και μη εκφάνσεις.

Το πρώτο της μυθιστόρημα, το Τραγουδάει το χορτάρι, που κυκλοφόρησε στο Λονδίνο το 1950, στα ελληνικά εξεδόθη από τις εκδόσεις Γνώση το 1984, σε μετάφραση της Κωστούλας Σκλαβενίτη· Το χρυσό σημειωματάριο κυκλοφόρησε σε μετάφραση Τασούλας Καραϊσκάκη από τις εκδόσεις Οδυσσέας το 1980, ενώ εςανακυκλοφόρησε το 2010 και το 2018 από τον Καστανιώτη, σε μετάφραση Μαργαρίτας Μπονάτσου.