Προετοιμάζοντας τη Ρωσία για διαρκή πόλεμο

Στα τέλη του 19ου αιώνα, η Μεγάλη Αικατερίνη προγραμμάτιζε μια περιοδεία στην Κριμαία, την οποία είχε καταλάβει μερικά χρόνια νωρίτερα ο αγαπημένος αυλικός της, Γκριγκόρι Ποτέμκιν. Ομως, ενώ ο Ποτέμκιν είχε καταφέρει να κατακτήσει την πλούσια σε αγροτική παραγωγή χερσόνησο από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, είχε αποτύχει να υλοποιήσει την αποικιοποίηση που είχε υποσχεθεί.

Για να σώσει την εικόνα του, ο Ποτέμκιν διέταξε την τοποθέτηση μιας σειράς ζωγραφισμένων προσόψεων κατά μήκος του ποταμού μέσω του οποίου θα ταξίδευε η αυτοκράτειρα, ενώ έφερε εκεί και ενθουσιώδεις χωρικούς, μαζί με εύρωστα ζώα προκειμένου να ολοκληρωθεί η αυταπάτη. Δεν υπήρχε, βεβαίως, ευημερία, σίγουρα όμως φαινόταν σαν να υπήρχε.

Εκτοτε, στην πορεία της ρωσικής ιστορίας, έχουν υπάρξει διάφορες εκδοχές των «χωριών Ποτέμκιν». Στη διάρκεια της σοβιετικής περιόδου, η εικόνα ότι ο κομμουνισμός βελτίωνε τη ζωή όλων κάλυπτε τη συστημική βία και καταπίεση. Σήμερα δε, το Κρεμλίνο εργάζεται άκοπς προκειμένου να δημιουργήσει την εικόνα πως η Ρωσία αποτελεί φάρο σταθερότητας και ισχύος, ενώ ο ευγνώμων λαός είναι απόλυτα αφοσιωμένος στον ηγέτη του, Βλαντιμίρ Πούτιν – μόνο που πίσω από τη βιτρίνα, κανείς μπορεί να συναντήσει την απογοήτευση, την απόγνωση, τον φόβο και την οργή.

Την αλήθεια μπορεί κανείς να τη βρει στις ρωσικές ταινίες και την τηλεόραση, επειδή ο λαϊκός πολιτισμός δυσκολεύεται να πει ολόπλευρα ψέματα για την κατάσταση που επικρατεί.  Δεν θα έπρεπε να προκαλεί, λοιπόν, εντύπωση ότι ενώ ο Πούτιν κάνει πόλεμο στην Ουκρανία, παιδιά στη Ρωσία κάνουν μπούλινγκ στους συμμαθητές τους, ότι οι έφηβοι τραβούν βίντεο με τις επιθέσεις τους σε κατοίκους διάφορων περιοχών, ότι οι ενήλικοι εμπλέκονται σε καβγάδες δημοσίως.

Αν και το ΑΕΠ της Ρωσίας αυξήθηκε κατά 3% το 2023, παρά τις κυρώσεις της Δύσης, το συγκεκριμένο στοιχείο δεν αντανακλά έναν γενικευμένο και, πολύ περισσότερο, βιώσιμο οικονομικό δυναμισμό. Αντιθέτως, αποτυπώνει το γεγονός ότι το κράτος έχει διοχετεύσει τεράστιους πόρους στο στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα. Πρόκειται για πόρους οι οποίοι αποσπάστηκαν από αλλού, με τις καταστροφές που έχουν καταγραφεί – στις υποδομές, τα προβλήματα στον εφοδιασμό με ενέργεια και τις πυρκαγιές σε εργοστάσια και αποθήκες – να δείχνουν από πού.

Επιπλέον, ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει προκαλέσει μαζική έξοδο πολιτών από τη χώρα, συμπεριλαμβανομένων αρκετών με σημαντικές δεξιότητες, σε βαθμό ώστε το 85% των επιχειρήσεων να αναφέρουν έλλειμμα σε εξειδικευμένα χέρια.

Οπως συμβαίνει σε κάθε δικτατορία, βεβαίως, όσο περισσότερα προβλήματα αντιμετωπίζει το καθεστώς του Πούτιν τόσο πιο ηχηρή γίνεται η προπαγάνδα. Στόχος της δεν είναι να πείσει τους ανθρώπους ότι η ζωή στη Ρωσία είναι ασφαλής και πλουσιοπάροχη. Ενδεχομένως να είχε ξεκινήσει έτσι, καθώς όμως ο πόλεμος συνεχίζεται, ο Πούτιν είναι αναγκασμένος να προσαρμοστεί. Πλέον, απηχώντας το αφήγημα του Στάλιν ότι η πορεία προς τον σοσιαλισμό συνεπάγεται περισσότερες προκλήσεις, οι οποίες με τη σειρά τους απαιτούν ένταση της ταξικής πάλης, ο Πούτιν αξιοποιεί την προπαγάνδα με σκοπό να προετοιμάσει τους Ρώσους για ακόμη περισσότερο πόλεμο.

Η συγκεκριμένη προσπάθεια δύσκολα μπορεί να αποκρυβεί. Στις 14 Ιανουαρίου, άνοιξε ένα περίπτερο του υπουργείου Αμυνας, στην Εκθεση για τα Επιτεύγματα της Εθνικής Οικονομίας (VDNKh), με τίτλο «Στρατός για παιδιά. Πόλη επαγγελμάτων. Μέλλον της Χώρας». Την ίδια ακριβώς μέρα, έκλεισε μια άλλη έκθεση στη Μόσχα – η οποία, με τίτλο «Η Δίκη. Φραντς Κάφκα και η Τέχνη του 20ού αιώνα», γινόταν στο Εβραϊκό Μουσείο.

Αυτό που χρειάζεται σήμερα η Ρωσία είναι ακριβώς τα μηνύματα που έστελνε η έκθεση για τον Κάφκα: το σοβιετικό σύστημα ήταν ανόητο, όμως ικανό να αποδεικνύεται αδίστακτα αποτελεσματικό στο να συντρίβει αθώους ανθρώπους. Αντιθέτως, τα μηνύματα που λαμβάνουν οι Ρώσοι είναι ολοένα πιο έντονα στρατιωτικοποιημένα και με ολοένα λιγότερη ανοχή – μια βιτρίνα πίσω από την οποία κρύβονται κίβδηλες εκλογές, μια οικονομία που αποδυναμώνεται και η βία που επεκτείνεται. Ο Ποτέμκιν θα μπορούσε να αισθάνεται περήφανος σήμερα.

Η Νίνα Χρούστσεβα, δισεγγονή του σοβιετικού ηγέτη Νικίτα Χρουστσόφ, είναι καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στη New School της Νέας Υόρκης