Αριστοφάνους «Βάτραχοι»

Σκέφτομαι συχνά ότι θα ήταν χρήσιμο να επανέρχομαι σε παλαιά κριτικά μου κείμενα πάνω στο κλασικό δραματολόγιο. Το βρίσκω αναγκαίο για να μπορώ να ισχυριστώ μια τραγική αλήθεια: πως ο πολιτισμός της ανθρωπότητας προχωρεί, οπισθοχωρώντας προς μια αισθητική, ιδεολογική και ηθική ουδετερότητα. Σκέφτεστε, αλήθεια, γιατί εδώ και έναν αιώνα, ίσως – για να είμαι πιο δίκαιος – ογδόντα χρόνια, έπαψε ο κόσμος να χαίρεται μεγάλα ποιητικά, θεατρικά δημιουργήματα; Δεν υπάρχουν τάχα σήμερα, στους δυστοπικούς καιρούς μας, Προμηθείς, Αντιγόνες, Ιφιγένειες, Ληρ, Αμλετ; Εμεινε η παιδεία μας διεθνώς χωρίς λογοτεχνικά πρότυπα βίου, θετικά ή αρνητικά.

Πριν από 47 χρόνια, το καλοκαίρι του 1977, ο Σπύρος Α. Ευαγγελάτος και το Αμφι-Θέατρό του ανέβασαν στο Ηρώδειο τους «Βατράχους» του Αριστοφάνη. Παραπέμπω σήμερα σε εκείνη την κριτική μου στο «Βήμα» για να δείξω πως, εκτός των άλλων, σήμερα δεν υπάρχει διεθνώς θεατρικό κείμενο να συλλάβει τα ανθρώπινα ήθη με ακρίβεια, σαφήνεια και βάθος, όπως η κωμωδία τον 5ο αιώνα π.Χ. Σε μια μοναδική εποχή στην Ιστορία, απόλυτης δημοκρατίας:

Στροφή στο παρελθόν

«Θα πρέπει να ήταν από καλό προζύμι αυτός ο λαός της Αθήνας, ώστε τις παραμονές της μεγάλης συμφοράς να μπορεί να δέχεται ένα έργο, όπως οι “Βάτραχοι”, κι όχι μόνο, αλλά και να το βραβεύει και σε λίγο να το ξαναζητά. Τον άμεσο στόχο του Αριστοφάνη μπορεί κανείς και να τον αντιληφθεί και να τον δικαιολογήσει. Την ώρα του μεγάλου πανικού, όταν τα πάντα διαλύονται, όταν οι αξίες βγαίνουν στο σφυρί, όταν οι θεσμοί καταρρέουν και οι φορείς ευτελίζουν τα ήθη, είναι φυσικό τα μάτια να γυρίζουν προς το παρελθόν και οι ψυχές να λαχταρούν να ξαναβρούν ερείσματα στις ρίζες, τις πολιτικές, τις πολιτιστικές και τις ηθικές. Είναι φυσικό το τέλος του αιώνα να στρέφεται προς τους μεγάλους αριθμούς της αρχής του. Και είναι φυσικότερο, αν σκεφτεί κανείς πως το τέλος που πλησιάζει θολώνει από το αίμα της αδελφοσφαγής και η αρχή που νοσταλγείται είναι ο Μαραθώνας και η Σαλαμίνα. Ολα αυτά μπορεί κανένας να τα καταλάβει και είναι τόσο επίκαιρα κάθε φορά. Πώς όμως να μη θαυμάσει την ποιότητα αυτής της νοσταλγίας και τα μέσα που χρησιμοποιεί;

Μέσα από ένα λαϊκό είδος, όπως η κωμωδία, γίνεται προσπάθεια (που φαίνεται ότι εκτιμήθηκε) να διασωθεί το ήθος ενός ολόκληρου λαού, να μετρηθεί το βάθος μιας ιδιοσυγκρασίας, να διερευνηθεί το ιστορικό του γίγνεσθαι. Η κωμωδία αναλαμβάνει τη μεγάλη ευθύνη να σώσει την τραγωδία, δηλαδή να σώσει μια μορφή τέχνης που αποκρυστάλλωσε έγκυρα το ήθος της πολιτείας σε αξία παιδείας. Η κάθοδος του Διονύσου στον Αδη για την αναζήτηση ποιητή (αναδίπλωση του μύθου του Ορφέα και του Ηρακλή) είναι αρχέτυπος μύθος που διασώζει την υπαρξιακή αγωνία και την προσδοκία της ανάστασης. Δεν ξέρω αν αυτό είναι μεταφυσική, αν είναι, άλλο τόσο μεταφυσική είναι και η πίστη πως ο κόσμος μπορεί να αλλάξει, αφού μένει πάντα δεδομένα αναλλοίωτη η αμετακίνητη ελπίδα του ανθρώπου για αλλαγή.

Στους “Βατράχους” ο Αριστοφάνης δεν εφευρίσκει έναν ποιητικό μύθο, χρησιμοποιεί έναν αρχέτυπο μύθο με τρόπο συνταρακτικό. Εχουμε, πρώτα πρώτα, έναν απορφανισμένο θεό. Θεός χωρίς ποιητή είναι θεός χωρίς τις ενέργειές του, ένας θεός ουσιαστικά απών. Οταν συνειδητοποιεί την απουσία του, ποθεί ερωτικά σχεδόν τον τρόπο να υπάρχει ως έτερον και αποφασίζει να αναζητήσει ποιητή για να αναζήσει. Ο θεός ύστερα είναι προβολή της απορφανισμένης πόλης που στερήθηκε τον ποιητή του ήθους της, δηλαδή τον τρόπο να υπάρχει ως αξία. Ενας θεός και μια πόλη, αναζητώντας ποιητή, αναζητούν τελικά μύθο σε μιαν εποχή που το θείον έγινε μηχανή και η πολιτεία διαδικασίες. Η αποκατάσταση του μύθου θα αποκαταστήσει τη σχέση θείου και πολιτείας ως ενότητα κοσμικού μύθου.

Η πορεία προς τα κάτω

Ο τρόπος που διάλεξε ο Αριστοφάνης να οικοδομήσει θεατρικά την πορεία προς τα κάτω είναι αποκαλυπτικός. Ο Διόνυσος πρέπει να περάσει από κάποιες διαδικασίες, θα ΄λεγα δοκιμασίες, που παραπέμπουν στις μυητικές τελετουργίες. Πρέπει να εφοδιαστεί με τις συμβουλές κάποιου ήδη μυημένου, του Ηρακλή, να μεταμορφωθεί με τη σκευή του αναδόχου του, να περάσει με επιτυχία την πρώτη δοκιμασία, το κόασμα των Βατράχων, τη δεύτερη, τους μύστες, να εξευτελιστεί, να δαρθεί από τα όργανα του Πλούτωνα, ώσπου να αναγνωριστεί και να εισέλθει στα Αδυτα των Μυστηρίων.

Δεν ξέρω, αλλά έχω την εντύπωση, κάθε φορά που ξαναπιάνω τους “Βατράχους”, πως καταλαβαίνω καλύτερα τον “Μαγεμένο αυλό” του Μότσαρτ και εκείνο που μου δίνει καλύτερο κλειδί είναι η ύπαρξη του Ξανθία και του Παπαγκένο, των υπηρετών που αξιώνονται τα ίδια τέλη με τους ταγμένους αφέντες τους. Η φωτισμένη πρωτοπορία και το πεισματάρικο, εύπιστο, αλλά και ευέλικτο προλεταριάτο. “Η δόξα της Αθήνας ανήκει στους δούλους της”, έλεγε, ίσως υπερβάλλοντας, ενδεικτικά ο Ενγκελς. Τα στάδια της πορείας του Διονύσου προσδιορίζουν και τη μορφή και τη γραφή της κωμωδίας και δεν θέλω να επαινέσω το ύφος της ανάγνωσης που έκανε ο κ. Ευαγγελάτος στην παράσταση των “Βατράχων” στο Ηρώδειο.

Η παράσταση

Η σύλληψη της παράστασης ξεκίνησε από τη βασική ιδέα της καθόδου. Ετσι δομήθηκε από τον κ. Ν. Πολίτη το σκηνικό σε τρεις ζώνες, Πάνω Κόσμος, Αχερουσία Λίμνη, Αδης. Αυτός ο τελευταίος, το λογείο και η ορχήστρα. Στο πρώτο επίπεδο το ύφος, απαλλαγμένο από γραφικά στοιχεία, κρατήθηκε με αφαίρεση σε μια διαχρονική κλοουνερί. Η παραπομπή στους δύο κλόουν του Μπέκετ δεν ήταν μόνο εύστοχη θεατρικά, αλλά και ιδιοφυής σχολιασμός – γέφυρα που ένωνε τη θεατρική τυπολογία σε μια αδιάσπαστη σειρά. Διόνυσος – Ξανθίας, Δον Κιχώτης – Σάντσο, Δον Ζουάν – Σγαναρέλος, Ληρ – Τρελός, Πούντιλα – Μάτι κ.ά. Στο δεύτερο επίπεδο με τις σκηνές του νεκρού, του Χάρωνα και των Βατράχων, το ύφος μετατράπηκε σε ένα φανταστικό γκροτέσκο που κύλησε με άνεση ως το δέσιμό του με τον βακχικό ύμνο των μυστών. Η σκηνή του αγώνα των δύο ποιητών νομίζω πως είναι από τα ωραιότερα κομμάτια που μας έδωσε ως τώρα η αριστοφανική παραστασιολογία στον τόπο μας. Ο κ. Ευαγγελάτος απέφυγε τη γραφικότητα, παρόλο που ο υποψιασμένος θεατής δεν έμεινε χωρίς κάποιες οπτικές νύξεις. Ο Αισχύλος βρισκόταν κάπου ανάμεσα στον Ρήγα και τον Σούτσο και ο Ευριπίδης κοντά στον Σολωμό. Εξάλλου ο Σολωμός δεν ήταν εκείνος που έψαχνε να ισορροπήσει στο έργο του τα στοιχεία εκείνα που εξασφάλιζαν στον Ευριπίδη το μεικτό αλλά νόμιμο είδος; Πέρα όμως απ΄ αυτά, η διαμάχη κράτησε τη φιλολογική κριτική της υπόσταση και στηριγμένη μόνο σε λογικά κριτήρια που πήγαζαν από το κείμενο δημιούργησε ευφορία και λειτούργησε ως τέτοια».