10 πράγματα για τη Νάντια Μπουλανζέ

H πρώτη παραγωγή της Εναλλακτικής Σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής για το 2024 φέρνει επί σκηνής ένα από τα σπανιότερα παιζόμενα και πιο μυστηριώδη έργα του 20ού αιώνα. Το θρυλικό έργο «Η νεκρή πόλη», η μοναδική όπερα που συνέθεσε η κορυφαία μουσικοπαιδαγωγός και αρχιμουσικός Νάντια Μπουλανζέ, σε συνεργασία με τον μέντορά της Ραούλ Πινιό, θα παρουσιαστεί σε πανελλήνια πρώτη – και μόλις στο τρίτο της ανέβασμα παγκοσμίως εδώ και πάνω από έναν αιώνα – στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ, στο ΚΠΙΣΝ, για πέντε μοναδικές παραστάσεις, στις 19, 21, 24, 26 και 28 Ιανουαρίου 2024. Η παραγωγή πραγματοποιείται σε συμπαραγωγή με τον ιδιαίτερο αμερικανικό θίασο Catapult Opera.

Η θρυλική γαλλίδα μουσικός, συνθέτρια, διευθύντρια ορχήστρας και κυρίως πρότυπο παιδαγωγoύ Νάντια Μπουλανζέ (1887-1979) θεωρείται μια από τις σημαντικότερες γυναίκες στην ιστορία της μουσικής. Μάλιστα ένας διευθυντής ορχήστρας την είχε χαρακτηρίσει «την πιο επιδραστική δασκάλα από την εποχή του Σωκράτη».

Η Νάντια Μπουλανζέ ευτύχησε να είναι η πρώτη γυναίκα που ανέβηκε στο πόντιουμ της Βασιλικής Φιλαρμονικής Ορχήστρας του Λονδίνου, της Συμφωνικής Ορχήστρας της Βοστώνης, της Φιλαρμονικής Ορχήστρας της Νέας Υόρκης και της Συμφωνικής Ορχήστρας της Φιλαδέλφειας. Στην επίμονη ερώτηση αν επηρεάζει το φύλο τη διεύθυνση ορχήστρας, η απάντησή της ήταν πάντα το ίδιο κατηγορηματική: «Δεν νομίζω ότι το φύλο και η δουλειά τού ή της αρχιμουσικού έχουν οποιαδήποτε σχέση».

Στη διάρκεια της πολύχρονης καριέρας της η κορυφαία Νάντια Μπουλανζέ δίδαξε μια σειρά από εμβληματικούς συνθέτες του 20ού αιώνα, όπως οι Ααρον Κόπλαντ, Λέοναρντ Μπέρνσταϊν, Αστορ Πιατσόλα, Φίλιπ Γκλας και Κουίνσι Τζόουνς.

Στο πλευρό της μαθήτευσαν και αρκετοί έλληνες μουσικοί, ανάμεσά τους οι Αλέξανδρος Μυράτ και Σταύρος Ξαρχάκος. Μιλώντας για την Μπουλανζέ, ο Σταύρος Ξαρχάκος είχε πει σε συνέντευξή του στην εφημερίδα «Το Βήμα»: «Η Μπουλανζέ ήταν πολύ αυστηρή, αλλά μου είχε αδυναμία και νομίζω ότι μου συγχωρούσε και αρκετά πράγματα, κυρίως το ότι ήθελα να κάνω αστεία και τέτοια. Ενα πράγμα που μου δίδαξε είναι η συλλογικότητα. Ενα άλλο, το πώς η μουσική μπορεί να σου διαμορφώσει χαρακτήρα… Η διδασκαλία της δεν ήταν ξερή όπως στα ωδεία εδώ. Περιείχε φιλοσοφία, ιστορία, ποίηση, αστρολογία».

Αν και σπούδασε σύνθεση στο Ωδείο του Παρισιού, τα έργα της παραμένουν ελάχιστα γνωστά και ουσιαστικά σταμάτησε να συνθέτει γύρω στην ηλικία των 35 ετών, μετά τον θάνατο της αδελφής της Λιλί, εξίσου ταλαντούχας συνθέτριας, καθώς και του μέντορά της Ραούλ Πινιό. Τα συμβάντα αυτά, σε συνδυασμό με την απροκάλυπτα σεξιστική ατμόσφαιρα μιας εποχής που την αντιμετώπιζε υποτιμητικά ως «γυναίκα συνθέτρια», φαίνεται να κλόνισαν μοιραία την αυτοπεποίθηση της Μπουλανζέ ως δημιουργού.

Η σχέση της Μπουλανζέ με τον Ραούλ Πινιό αποτέλεσε αντικείμενο διάφορων εικασιών μεταξύ των βιογράφων. Ο Πινιό ήταν τριάντα πέντε χρόνια μεγαλύτερος από την Μπουλανζέ και διάσημη προσωπικότητα στη διεθνή συναυλιακή σκηνή ως σολίστας και ερμηνευτής μουσικής δωματίου. Υπήρξε επίσης παραγωγικός και επιτυχημένος συνθέτης πιανιστικής και φωνητικής μουσικής καθώς και σκηνικών έργων. Οι συνεργασίες μεταξύ συνθετών, αν και όχι ιδιαίτερα συνηθισμένες, δεν ήταν πρωτοφανείς στη γαλλική σκηνική κουλτούρα της εποχής. Ωστόσο ο συνδυασμός του πιθανού ερωτικού δεσμού και της μουσικής συνεργασίας μεταξύ της Μπουλανζέ και του Πινιό ήταν μοναδικός και έκανε τη σχέση τους εξίσου ασυνήθιστη στην εποχή τους όσο και δυσερμήνευτη στο σήμερα.

«Για να μελετήσεις μουσική, πρέπει να μάθεις τους κανόνες. Για να δημιουργήσεις μουσική, πρέπει να τους “σπάσεις”» είναι μια από τις χαρακτηριστικές, αμέτρητες ατάκες της που άφησαν εποχή.

Η Νάντια Μπουλανζέ απαιτούσε από τους μαθητές της την τελειότητα και ήταν απίστευτα αυστηρή, αλλά σε αντάλλαγμα τους εμφυσούσε το αιώνιο πάθος για την τέχνη. Αφοσιωμένη στην αριστεία, απαιτούσε φαντασία, ευελιξία, χαρακτήρα, ιδεαλισμό, πειθαρχία και αφοσίωση.

Σε έναν από τους πλέον θεαματικούς γάμους του 20ού αιώνα, της Γκρέις Κέλι και του πρίγκιπα του Μονακό Ρενιέ τον Απρίλιο του 1956, η Νάντια Μπουλανζέ είχε δεχθεί να αναλάβει τη μουσική επιλογή, καθώς και τη μουσική διεύθυνση του μεγάλου γεγονότος. Τα κομψά προγράμματα που δόθηκαν στους καλεσμένους του γάμου περιέγραφαν την Μπουλανζέ ως «Maitre de Chapelle de S.A.S. le Prince Souverain».

Το έργο «Η νεκρή πόλη» αποτελεί τη μοναδική όπερα που συνέθεσε η Νάντια Μπουλανζέ, σε συνεργασία με τον Ραούλ Πινιό. Η τολμηρή όπερα με την ιμπρεσιονιστική μουσική γεμάτη αναφορές στον Ντεμπισί ήταν προγραμματισμένη να κάνει πρεμιέρα στην Οπερά Κομίκ του Παρισιού το 1914 αλλά εξαιτίας του ξεσπάσματος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου δεν ανέβηκε ποτέ. Το έργο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά μόλις το 2005 στο Φεστιβάλ της Accademia Musicale Chigiana στη Σιένα, σε νέα ενορχήστρωση με οδηγό τη μόνη πράξη που διασώθηκε ακέραιη από πυρκαγιά του χώρου φύλαξης και, για δεύτερη φορά, σε συναυλιακή μορφή, τον Μάρτιο του 2020 στην Οπερα του Γκέτεμποργκ της Σουηδίας. Το τρίτο μόλις ανέβασμα της όπερας παγκοσμίως θα πραγματοποιηθεί στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ τον Ιανουάριο του 2024, σε συμπαραγωγή με τον ιδιαίτερο αμερικανικό θίασο Catapult Opera.