Η αέναη επιβίωση των κλασικών λογοτεχνικών προτύπων

Δύο είναι οι κύριοι πυλώνες στήριξης, αναπαραγωγής και προώθησης της ελληνορωμαϊκής γραμματείας: (α) η εκπαίδευση, (β) η λογοτεχνία και η τέχνη. Η εκπαίδευση οφείλει να επιτελεί διπλή αποστολή, δηλαδή να διαμορφώνει αφενός δυνητικούς αναγνώστες, θεατές, και ακροατές και αφετέρου δυνητικούς δημιουργούς, αφού φέρνει σε μια πρώτη επαφή με την κλασική λογοτεχνία τους μελλοντικούς λογοτέχνες και καλλιτέχνες –μάλιστα, σε πολλές περιπτώσεις η σχολική εμπειρία λειτούργησε ως ερέθισμα για την παραγωγή σπουδαίων έργων εμπνευσμένων από κλασικά κείμενα.

Στην Ελλάδα τουλάχιστον η εκπαίδευση δεν εκπληρώνει αυτή τη διπλή αποστολή της. Όσοι την εποπτεύουν και όσοι την υπηρετούν δεν πιστεύουν ότι η σπουδή των κλασικών λογοτεχνικών προτύπων αποτελεί το θεμέλιο της παιδείας. Κυρίως όμως αγνοούν ότι τα κλασικά λογοτεχνικά πρότυπα δεν συνιστούν ένα σύνολο κειμένων εγκλωβισμένων στο απώτατο και απόμακρο παρελθόν αλλά μια διαχρονική παρουσία και ζώσα πραγματικότητα, δεδομένο που ακυρώνει εν τη γενέσει του το αφελές ερώτημα «Τι χρειάζονται οι κλασικές σπουδές;». Αυτή η γνώση δεν πέρασε ποτέ το κατώφλι της εκπαίδευσης. Έτσι, το θεμελιώδες και κρισιμότατο αντικείμενο της πρόσληψης της κλασικής γραμματείας απουσιάζει σχεδόν εξ ολοκλήρου από το διδακτικό πρόγραμμα όχι μόνο της Δ.Ε. αλλά και των Α.Ε.Ι.

Η διδασκαλία των κλασικών γραμμάτων και τα εγχειρίδιά της δεν λαμβάνουν υπόψιν τους ότι αυτή καθ’ εαυτήν η ιστορία της αρχαιοελληνικής και της ρωμαϊκής λογοτεχνίας αποτελεί εν πολλοίς μια αλυσίδα από ακολουθίες πρόσληψης αρχετυπικών κειμένων. Αυτή είναι που διαμόρφωσε την ευρωπαϊκή λογοτεχνία, ξεκινώντας από τα πρώτα βήματα της αρχαιοελληνικής λογοτεχνίας.

Η ιστορία της λογοτεχνίας ως ιστορία πρόσληψης

Η αρχαιότητα δεν συνιστά μια ενιαία λογοτεχνική πραγματικότητα. Συγκροτείται από δύο «κοσμικές» λογοτεχνίες και δύο χριστιανικές εκδοχές τους. Για να περιοριστώ στα ομηρικά έπη, εφόσον «εν αρχή ην ο Όμηρος», η μακραίωνη  κυριαρχία τους στη λογοτεχνία και στην τέχνη αλλά και στην εκπαίδευση, είτε απευθείας είτε μέσα από τις διαδοχικές ειδολογικές και ιδεολογικές μεταλλάξεις τους, δεν έχει ανταγωνιστή. Η κυριαρχία του Ομήρου καλύπτει την ελληνορωμαϊκή περίοδο, αρχικά μέσα από τις λυρικές, τραγικές και ελληνιστικές μεταμορφώσεις του και αργότερα μέσα από τις ρωμαϊκές εκδοχές του.

Στην αυτοκρατορική περίοδο και στην Υστερη Αρχαιότητα τα ομηρικά έπη θα επενδύσουν λογοτεχνικά τα ιερά κείμενα της αναδυόμενης χριστιανικής θρησκείας που διψάει να αποκτήσει κοινό. Στο Βυζάντιο θα έχουν αδιάλειπτη παρουσία, με κορύφωση τον 12ο αιώνα, ενώ την ίδια περίοδο στη Δύση η παρουσία τους θα διασωθεί κυρίως μέσω του Βιργιλίου, του Ρωμαίου διαδόχου του Ομήρου, αλλά και άλλων λατινικών κειμένων, μέχρι την εκ νέου «ανακάλυψη» και την ορμητική επιστροφή τους από την Αναγέννηση και μετά.

Όλη αυτή η εξέλιξη έχει σωρευτικό χαρακτήρα, με την έννοια ότι σε κάθε νέα φάση συγκλίνουν και προστίθενται διακείμενα πέραν των ομηρικών από προηγούμενες περιόδους.

Συνεπώς, η γνωστή ρήση του Χέγκελ ότι «Homer is that element in which the Greek world lived, as a human lives in the air»  μπορεί να είναι ακριβής ως προς την περίοδο στην οποία αναφέρεται αλλά είναι ανεπαρκής όσον αφορά τη συναρπαστική ιστορία της πολιτισμικής δεξίωσης και μετάλλαξης των ομηρικών επών.

Η πρόσληψη ως αντίσταση

Μιλώντας για την αέναη μετάπλαση της Οδύσσειας στη μονογραφία της The Return of Ulysses, η Edith Hall αναρωτιέται: «This story stays fresh nearly three millennia later – but why?» Και σπεύδει να απαντήσει η ίδια: «One reason for the poem’s enduring popularity must be that its personnel is so varied that every ancient or modern listener, of any age, sex or status, seaman or servant, will have found someone with whom to identify».

Η πρόσληψη των κλασικών λογοτεχνικών αρχετύπων διαμορφώνεται κάθε φορά από τις γενικότερες τάσεις της εποχής, αλλά από την άλλη πλευρά ο δημιουργός είναι ελεύθερο άτομο που εμπνέεται ελεύθερα: εφόσον το επιθυμεί, μπορεί να κινηθεί και αντίθετα στο ρεύμα. Εδώ εντοπίζεται και η τεράστια διαφορά με την εκπαίδευση, όπου τελευταία έχουν εμφανιστεί κινήματα ολοκληρωτικής αντίληψης, τα οποία παρεμβαίνουν στη διδασκαλία και αφαιρούν από τη διδακτέα ύλη τα κλασικά κείμενα, διότι τάχα προωθούν τον ρατσισμό, την προκατάληψη, το μίσος, και τον σεξισμό. Στην πραγματικότητα, για τον λογοτέχνη και τον καλλιτέχνη το ανθρώπινο πάθος είναι ο παράγοντας που διεγείρει τη δημιουργική φαντασία τους. Έτσι λειτουργούν, εξ ορισμού και εξ αντικειμένου, ως δυνάμεις αντίστασης στους μηχανισμούς των φανατικών, που μάταια επιδιώκουν την αποστείρωση της λογοτεχνίας. Λέω «μάταια», γιατί δεν είναι οι πρώτοι ούτε θα είναι οι τελευταίοι.

Τα κλασικά λογοτεχνικά πρότυπα διαθέτουν τη μοναδική ικανότητα να επιβιώνουν κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες και να αναγεννιούνται μεταπλασμένα. Η πιο μακροχρόνια αντιπαράθεση αφορούσε τη σύγκρουσή τους με τον χριστιανισμό, από την οποία εξήλθαν νικηφόρα. Κορυφαία περίπτωση αποτελούν τα λόγια του Αυγουστίνου στην Πολιτεία του Θεού, όταν προτρέπει τους συγχρόνους του να εγκαταλείψουν την «Επίγεια Πολιτεία» για χάρη της «Ουράνιας» λέγοντας: «Εκεί δεν θα βρείτε ούτε τη θεά Εστία ούτε τον Δία, αλλά τον ένα και αληθινό θεό, ο οποίος “δεν σας θέτει ούτε γεωγραφικούς ούτε χρονικούς περιορισμούς: θα [σας] δώσει εξουσία χωρίς όρια”». Ο Αυγουστίνος απλώς αναδιατυπώνει τα λόγια του Δία προς τη θεά Αφροδίτη στο 1^ο βιβλίο της Αινειάδας του Βιργιλίου, με τα οποία ο Ρωμαίος ποιητής είχε εκφράσει με κλασικό τρόπο το ακριβώς αντίθετο ιδεολογικό όραμα, δηλαδή τη μοναδικότητα και την αιωνιότητα της επίγειας εξουσίας της Ρώμης: «Για τους Ρωμαίους δεν θέτω ούτε γεωγραφικούς ούτε χρονικούς περιορισμούς: η εξουσία τους δεν θα γνωρίσει όρια». Είναι αδιάφορο αν αποκαλέσει κανείς αυτό το φαινόμενο εκχριστιανισμό του Βιργιλίου ή εκκοσμίκευση του χριστιανισμού. Σημασία έχει ότι ο Βιργίλιος πρόσφερε στον Αυγουστίνο τη φωνή του για να διατυπώσει μια κεντρική θέση του χριστιανισμού. Σημασία έχει επίσης το γεγονός ότι το κύρος των κλασικών προτύπων είναι ανεξάντλητο και εν πολλοίς αναντικατάστατο, αφού το αποδέχτηκαν και όσοι βρίσκονταν στο ιδεολογικά αντίθετο μετερίζι.

Η απάντηση του Πετράρχη στον Χάρολντ Μπλουμ

Στον 21ο αιώνα  το σημαντικότερο όχημα για τη διάσωση της μνήμης, την αναπαραγωγή και την προώθηση των κλασικών λογοτεχνικών προτύπων προέρχεται από τον χώρο της λογοτεχνίας και της τέχνης, όπου παρατηρείται ένας αληθινός οργασμός δημιουργικού διαλόγου με τα κλασικά πρότυπα. Αυτός ο χώρος υποκαθιστούσε με επιτυχία ανέκαθεν, και ακόμη περισσότερο σήμερα, την εκπαίδευση στη διπλή αποστολή της. Ακόμη και όταν ο λογοτέχνης ή ο καλλιτέχνης δεν λαμβάνει ικανή έμπνευση από την εκπαίδευση, μπορεί να οδηγηθεί στα κλασικά πρότυπα διαβάζοντας, παρακολουθώντας θέατρο / κινηματογράφο, ή ακούγοντας έργα που άντλησαν άμεσα ή έμμεσα από αυτά.

Η αισιοδοξία μου ότι η ελληνορωμαϊκή λογοτεχνία έχει εξασφαλισμένο μέλλον βασίζεται στα πραγματικά δεδομένα που εξέθεσα παραπάνω, δηλαδή στην ικανότητά της να μεταλλάσσεται και να επιβιώνει, η οποία την καθιστά εξ αντικειμένου κτῆµα ἐς αἰεί για τον πνευματικό πολιτισμό μας. Αυτό το κλειστό σύστημα αδιάλειπτης λογοτεχνικής δημιουργίας μέσα από την αναπαραγωγή των κλασικών προτύπων, κάποτε απευθείας και κάποτε με διαμεσολάβηση, το οποίο ο Χάρολντ Μπλουμ εγκλώβισε στα μίζερα (και ανιστόρητα) όρια του «άγχους της επίδρασης», αποτελεί έναν θαυμαστό και μεγαλειώδη δημιουργικό μηχανισμό, χωρίς τον οποίο δεν θα υπήρχε ο σημερινός πνευματικός πολιτισμός μας. Την καλύτερη ιστορική απάντηση στον Μπλουμ την έδωσε η συγκλονιστική στιγμή που ο Πετράρχης, ο αποκαλούμενος και «πατέρας του ανθρωπισμού», πήρε στα χέρια του τον «Όμηρο» με τη μορφή ενός χειρογράφου της Ιλιάδας που όμως δεν γνώριζε να διαβάσει: «Χαίρομαι και μόνο που τον βλέπω και συχνά τον αγκαλιάζω και αναστενάζοντας λέω: “Μεγάλε άνδρα, πόσο πολύ ποθώ να σε ακούσω!”».

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης