Ενα θετικό και γενναίο βήμα προς την πλήρη ισότητα

Ανήκω σε αυτούς που πιστεύουν στην πλήρη ισότητα μεταξύ ομόφυλων και ετερόφυλων ζευγαριών. Πιστεύω ότι το δικαίωμα του παιδιού να μεγαλώνει σε οικογενειακό περιβάλλον μπορεί κάλλιστα να πραγματωθεί σε ομόφυλες οικογένειες στη βάση των αναγκαίων σταθμίσεων υπό την αρχή του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού. Μερίδα της κοινωνίας διαφωνεί. Ορισμένοι ανησυχούν ειλικρινώς. Νομίζουν, για παράδειγμα, ότι ελλοχεύουν κίνδυνοι για τα παιδιά. Αλλοι αντιτάσσονται λόγω (κεκαλυμμένης ή μη) ομοφοβίας ή εχθρότητας στο διαφορετικό από αυτό που φαντάζονται ως φύση ή κανονικότητα. Αλλοι υπηρετούν ίδια συμφέροντα, τη διατήρηση πελατείας, ψηφοφόρων, ποιμνίου…

Η εξαγγελθείσα κατοχύρωση του δικαιώματος των ομόφυλων ζευγαριών στον γάμο και στην παιδοθεσία είναι βήμα θετικό και γενναίο. Συμμερίζομαι την απογοήτευση που γεννά η εξαίρεση της αναπαραγωγής μέσω παρένθετης μητέρας. Ωστόσο, αισιοδοξώ ότι ανοίγει ο δρόμος προς πλήρη ισότητα. Εξηγούμαι, αρχίζοντας από το γενναίο των επικείμενων εξελίξεων.

n Πρώτον, η ετερόφυλη οικογένεια έχει ρίζες αιώνων. Η αποδόμηση αυτής της κοινωνικής πραγματικότητας ξεκίνησε στον δυτικό κόσμο μόλις πριν από λίγες δεκαετίες. Η διαδικασία είναι σε εξέλιξη και ο δρόμος ανηφορικός. Πρώτα ήρθε η αποποινικοποίηση της ομοφυλοφιλίας, μετά η άρση διακρίσεων και η αναγνώριση δικαιωμάτων, όπως για παράδειγμα το σύμφωνο συμβίωσης. Τώρα, θεσμοθετείται ο γάμος. Οι αλλαγές αυτές «πονάνε» ένα συντηρητικό μέρος της κοινωνίας, το οποίο αναπολεί μια κοινωνική τάξη η οποία ήδη πλέον ανήκει οριστικά στο παρελθόν.

n Δεύτερον, όταν θεσμοθετήθηκε στην Ελλάδα το σύμφωνο συμβίωσης, απέκλειε τα ομόφυλα ζευγάρια. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) έκρινε ότι ο αποκλεισμός αντιβαίνει στην απαγόρευση των διακρίσεων. Με τον συνάδελφό μου Πάνο Καποτά, με σειρά παρεμβάσεών μας στα «ΝΕΑ» (17/12/2013, 10/11/2015) και στο «Books’ Journal» (τεύχος 39, 2014), είχαμε εξηγήσει ότι η νομολογία του ΕΔΔΑ επιτρέπει είτε (υπό προϋποθέσεις) πλήρη κατάργηση του συμφώνου συμβίωσης είτε διατήρησή του εξίσου για ετερόφυλα και ομόφυλα ζευγάρια. Ταχθήκαμε υπέρ της δεύτερης επιλογής για λόγους ισότητας. Εντέλει, το σύμφωνο συμβίωσης επεβίωσε και διευρύνθηκε συμπεριλαμβάνοντας τα ομόφυλα ζευγάρια. Με μεταγενέστερη νομολογία, το ΕΔΔΑ έθεσε νέο standard, σύμφωνα με το οποίο τα ευρωπαϊκά κράτη οφείλουν να παρέχουν, όχι αναγκαστικά γάμο, αλλά τουλάχιστον μια «οδό» νομικής κατοχύρωσης των ομόφυλων ζευγαριών, όπως είναι το σύμφωνο συμβίωσης. Αυτό είναι το status quo στην παρούσα φάση εξέλιξης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Ευρώπη. Εχω υποστηρίξει ότι το status quo αυτό πάσχει· θυμίζει έντονα απεχθείς πολιτικές διακρίσεων separate but equal. Για λόγους τεχνικούς (ερμηνευτική μέθοδος ευρωπαϊκής συναίνεσης) που εκφεύγουν του παρόντος, καταλυτικής σημασίας προκειμένου να μεταβληθεί η νομολογία του ΕΔΔΑ είναι ικανός αριθμός ευρωπαϊκών κρατών να θεσμοθετήσει γάμο ομόφυλων ζευγαριών. Η πρόθεση της ελληνικής κυβέρνησης να το πράξει είναι σπουδαία και γενναία διότι, ενώ η ελληνική έννομη τάξη είναι, βάσει του συμφώνου συμβίωσης, ήδη εναρμονισμένη με το «χωλό» ευρωπαϊκό status quo, συντασσόμενη η ελληνική πολιτεία με τον ολοένα αυξανόμενο αριθμό ευρωπαϊκών κρατών τα οποία αναγνωρίζουν γάμο ομόφυλων ζευγαριών συμβάλλει στην προσδοκώμενη εξέλιξη της νομολογίας του ΕΔΔΑ στην κατεύθυνση αυτή.

n Τρίτον, η κατοχύρωση των δικαιωμάτων των ομόφυλων ζευγαριών έχει πολιτικό κόστος. Οταν η νομοθετική πρωτοβουλία έρχεται από μία συντηρητικών καταβολών κυβέρνηση, αυτή ρισκάρει την κομματική, κοινοβουλευτική και κυβερνητική συνοχή της. Γι’ αυτό, αν και βρίσκω προβληματική την εξαίρεση από την αναπαραγωγή μέσω παρένθετης μητέρας, κατανοώ ότι, πιθανότατα, αποτελεί κίνηση τήρησης πολιτικών ισορροπιών.

Αισιοδοξώ, ωστόσο, για δύο λόγους. Πρώτον, αλλαγές τέτοιας φύσης και διαμετρήματος δεν γίνονται μονομιάς. Απαιτούν «επώαση» στην κοινωνία. Κατόπιν, κινούνται οι θεσμοί, βήμα βήμα. Η θεσμοθέτηση του γάμου των ομόφυλων ζευγαριών είναι κομβικής σημασίας. Φέρνει πολύ πιο κοντά την ισονομία. Δεύτερον, αφού αναγνωριστεί ο γάμος, οι όποιες «γωνίες» θα λειανθούν. Αν δεν το κάνει η νομοθετική εξουσία, οφείλει να το κάνει η απελευθερωμένη από το πολιτικό κόστος Δικαιοσύνη, η οποία θα κληθεί να κρίνει αν όντως υπάρχουν νομικά ισχυροί λόγοι για τον αποκλεισμό των ομόφυλων ζευγαριών από την αναπαραγωγή μέσω παρένθετης μητέρας. Ομολογουμένως, η ελληνική Δικαιοσύνη έχει υπάρξει στα ζητήματα αυτά μάλλον απούσα. Αν δεν επιτελέσει τον ρόλο της, η διεθνής Δικαιοσύνη, ιδίως το προαναφερθέν ΕΔΔΑ, αργά ή γρήγορα, θα κατοχυρώσει πλήρη ισότητα. Είναι θέμα χρόνου. Το ποτάμι δεν γυρίζει πίσω.

Ο Βασίλης Π. Τζεβελέκος είναι αναπληρωτής καθηγητής Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου Λίβερπουλ. Ο γράφων εκφράζει προσωπικές απόψεις