Η ουσία του γάμου και ο ρόλος της πολιτείας

Η επικείμενη νομοθετική ρύθμιση για την καθιέρωση του γάμου μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου συνταράσσει την κυβέρνηση και τον Πρωθυπουργό. Ταυτόχρονα στη δημόσια σφαίρα και στα social media διεξάγονται παθιασμένες συζητήσεις μεταξύ των πολιτών είτε υπέρ είτε κατά του γάμου των ομοφύλων.

Και θα ήθελα να παρουσιάσω σύντομα και χωρίς πάθος τις ακόλουθες νομικές και δικαιοπολιτικές σκέψεις.

Και καταρχήν ποιες είναι οι νομικές υποχρεώσεις της χώρας μας λόγω των αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου;

Το Ευρωπαικό Δικαστήριο ήδη από το 2010 (Schalk and Kopf v Austria) είχε αναγνωρίσει ότι οι ομόφυλες σχέσεις αποτελoύν τμήμα μιας «οικογενειακής ζωής» (family life).

Περαιτέρω, με μια άλλη απόφαση του 2013 (Vallianatos and Others v Greece) είχε αποδεχθεί ότι η Ελλάδα ήταν υποχρεωμένη να επεκτείνει το σύμφωνο συμβίωσης και στα ομόφυλα ζευγάρια. Πράγμα το οποίο και έγινε το 2015.

Και μέχρι στιγμής το Δικαστήριο εμμένει σε αυτή τη θέση και απαιτεί από τα ευρωπαϊκά κράτη να προβαίνουν σε «νομική αναγνώριση» των σχέσεων μεταξύ των ομόφυλων ζευγαριών (είτε με τη μορφή του συμφώνου της συμβίωσης είτε με τη μορφή του γάμου).

Μέσα στο πλαίσιο αυτό 33 ευρωπαϊκές χώρες έχουν αναγνωρίσει νομοθετικά τον ομοφυλικό γάμο (όπως η Αυστρία, το Βέλγιο, η Δανία, η Γαλλία, η Γερμανία, η Ιρλανδία, η Ολλανδία, η Ισπανία κ.λπ.). Προφανώς όλα αυτά τα κράτη δεν είναι ούτε αμαρτωλά ούτε βρίσκονται σε παρακμή.

Ωστόσο, και κράτη που δεν έχουν αναγνωρίσει το γάμο των ομοφύλων (όπως η Βουλγαρία ή η Ρουμανία) είναι υποχρεωμένα να αποδέχονται – για να κατοικήσουν στην επικράτειά τους – και ζευγάρια του ίδιου φύλου που έχουν παντρευθεί σε άλλη ευρωπαϊκή χώρα και έχουν και παιδιά (ECJ, 5 June 2018).

Επί της ουσίας τώρα πολλοί άνθρωποι έχουν πάνω στο θέμα αυτό βαθιά ριζωμένες θρησκευτικές και ηθικές πεποιθήσεις, σύμφωνα με τις οποίες ο γάμος πρέπει να περιορίζεται στην ένωση ενός άνδρα και μιας γυναίκας και ότι η ομόφυλη διαγωγή επικυρώνει την αμαρτία και ατιμάζει το αληθινό νόημα του γάμου (που είναι η γέννηση παιδιών).

Σέβομαι απόλυτα αυτή την άποψη, αλλά προσωπικά ασπάζομαι περισσότερο το σκεπτικό της γνώμης που είχε αναπτύξει η αρχιδικαστής Margaret Marshall στο Ανώτατο Δικαστήριο της Μασαχουσέτης, όταν το τελευταίο είχε αναγνωρίσει το 2003 τον ομοφυλικό γάμο.

Τι έλεγε πολύ συνοπτικά η άποψη αυτή (ανιχνεύοντας τις αρετές ή τις αξίες τις οποίες πρέπει να υπηρετεί ένας γάμος);

Υποστήριζε λοιπόν ότι η ουσία του γάμου είναι μια «δέσμευση αγάπης, συντροφικότητας, αλληλεγγύης και κατανόησης» ανάμεσα σε δύο συντρόφους (είτε είναι ετεροφυλόφιλοι είτε είναι ομοφυλόφιλοι).

Δεν δεχόταν κατά συνέπεια ότι η αναπαραγωγή είναι ο πρωταρχικός σκοπός του γάμου. Και συμπλήρωνε ότι τα ετεροφυλόφιλα ζευγάρια που υποβάλλουν αίτηση για να παντρευτούν «δεν ερωτώνται σχετικά με την πρόθεσή τους να συλλάβουν παιδιά διά της συνουσίας» (γιατί η γονιμότητα δεν αποτελεί προϋπόθεση του γάμου) .

Ούτε είναι φυσικά «ατελείς οι γάμοι» ετερόφυλων ζευγαριών που δεν μπορούν να αποκτήσουν παιδιά από μόνοι τους (και υιοθετούν άλλα).

Το συμπέρασμα; Ολοι μπορεί να έχουμε ως άτομα τις ηθικές μας πεποιθήσεις και να επιθυμούμε να κάνουμε παιδιά μέσω του γάμου των ετεροφυλοφίλων, αλλά μια πολιτεία είναι απαραίτητο να διασφαλίζει και τα ατομικά δικαιώματα των ανθρώπων οι οποίοι επιθυμούν να παντρευτούν (ζώντας μέσα στη δικιά τους υπαρξιακή ετερότητα).

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής Νομικής Σχολής του ΑΠΘ