Στο «τέμενος της εντίμου εργασίας»

Το 1872 σχηματίζεται η κυβέρνηση του Επαμεινώνδα Δεληγιώργη. Το γεγονός έχει καταγραφεί στην ελληνική ιστορία, όπως και η ίδρυση την ίδια χρονιά του Ωδείου Αθηνών, καθώς και η ολοκλήρωση του θεάτρου Απόλλων στην Πάτρα, σχεδιασμένου από τον Τσίλερ. Λίγοι είναι όσοι γνωρίζουν πως εκείνη τη χρονιά ιδρύθηκε επίσης ο Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως από μια ομάδα φιλάνθρωπων κυριών της αθηναϊκής αστικής κοινωνίας οι οποίες μερίμνησαν ο σύλλογός τους να έχει την προστασία της βασίλισσας Ολγας. Ενας από τους σκοπούς του Συλλόγου – ο σημαντικότερος – ήταν η λειτουργία εργαστηρίου χειροτεχνημάτων για άπορες γυναίκες και κορίτσια προκειμένου να αποκτήσουν επαγγελματική κατάρτιση για βιοπορισμό και συγχρόνως να τους παρέχεται εκεί αμειβόμενη εργασία. Πρόκειται για τον πρώτο γυναικείο σύλλογο στην Ελλάδα.

Το 1911 η εφημερίδα «Εμπρός» αναφέρει ότι στο Εργαστήριο του Συλλόγου χιλιάδες φτωχά κορίτσια βρίσκουν άσυλο, τροφή, εργασία και ηθική υποστήριξη. Ενώ πολλά από αυτά τα κορίτσια που μαθήτευσαν και εργάστηκαν εκεί ζούνε «ευτυχή». Καταγράφει επίσης και τη λειτουργία του νέου πρατηρίου του «Εργοστασίου» των απόρων γυναικών στην οδό Σταδίου, απέναντι από το άγαλμα του Κολοκοτρώνη: Σε αυτό το «τέμενος της εντίμου εργασίας» πωλούνταν χαλιά, δαντέλες, κεντήματα, ασπρόρουχα. Το πελατολόγιο του εργαστηρίου περιελάμβανε τα μεγαλύτερα αθηναϊκά ξενοδοχεία της εποχής, το «Αγγλία», το «Μινέρβα».

Η ΕΚΔΟΣΗ. Τα υπόλοιπα είναι μία ιστορία γύρω από την ελληνική γυναικεία χειροτεχνία που συμπλήρωσε 151 χρόνια και μέρος της συνεχίζει να υφίσταται στις δραστηριότητες του μετονομαζόμενου Συλλόγου Εκπαίδευσης Νεανίδων – ΣΕΝ. Η ιστορία αυτή προβάλλει μέσα από τις σελίδες της επετειακής έκδοσης που κυκλοφόρησε πρόσφατα. Η σημαντική μελέτη «Σύλλογος Εκπαιδεύσεως Νεανίδων – Από τον 19o στον 21o αιώνα», της ομότιμης καθηγήτριας Οικονομικής και Κοινωνικής Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου Λυδίας Σαπουνάκη – Δρακάκη και της αρχιτέκτονος, διδάκτορος του Τμήματος Αρχιτεκτόνων – Μηχανικών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Μαρίας Λουίζας Τζόγια – Μοάτσου, καλεί το αναγνωστικό κοινό να ανατρέξει σε αρχειακό υλικό, δημοσιεύματα εφημερίδων και εντύπων εποχής, σε πρακτικά συνεδριάσεων του Συλλόγου, για να εντοπίσει με ποιους τρόπους η χειροτεχνία άνοιξε τον δρόμο προς τη χειραφέτηση των Ελληνίδων.

Μελετώντας τα Αρχεία του ΣΕΝ από το 1872 μέχρι σήμερα, αλλά και τα Αρχεία Μαρίκας Ν. Δραγούμη και Στέφανου Δραγούμη στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, τον Τύπο της εποχής, φωτογραφικά Αρχεία του ΕΛΙΑ και του Συλλόγου των Αθηναίων, οι συγγραφείς διατρέχουν την ιστορία της Ελλάδας, φωτίζοντας τη γυναικεία συμμετοχή με τις πρωτοβουλίες που ανέλαβε ο ΣΕΝ.

Η μελέτη υπογραμμίζει την κοινωνική πολιτική του ΣΕΝ. Το 1921 όταν συστήνεται – κατά τα αμερικανικά πρότυπα – το Εθνικό Συμβούλιο Ελληνίδων Γυναικών για την προάσπιση των γυναικείων δικαιωμάτων και τη θέση της γυναίκας, ο Σύλλογος ήταν ένα από τα 40 σωματεία που εντάχθηκαν σε αυτό «με στόχο τη συμπαθή σύμπραξη όλων των γυναικείων δυνάμεων ανεξαρτήτως της ιδιωτικής ιδεολογίας εκάστου μέλους το οποίο κρατεί ακεραίαν την αυτονομία του». Μέχρι τότε είχε υπολογιστεί ότι κάθε χρόνο περίπου 2.000 εργάτριες καταρτίζονταν επαρκώς ώστε να μπορούν να δουλεύουν στο σπίτι ή στα εργοστάσια γνωρίζοντας ανάγνωση, γραφή, ιχνογραφία, αρχές ραπτικής και κέντημα. Ηδη από το 1922 ο Σύλλογος προνόησε και για την περίθαλψη και σύνταξη των εργατριών, με τη σύσταση του Ταμείου Συντάξεως των εργατίδων του Εργαστηρίου Απόρων Γυναικών. Μια πρωτοποριακή πρωτοβουλία, αρκετά χρόνια πριν από τη σύσταση του ΙΚΑ.

Στα πάνω από 150 χρόνια λειτουργίας του, η ιστορία του ΣΕΝ συνυφαίνεται με την ιστορία της Ελλάδας. Ξεκίνησε με σκοπό την επίλυση του γυναικείου αναλφαβητισμού, την καταπολέμηση της εκμετάλλευσης και της κοινωνικής απαξίωσης. Οπως διαβάζουμε, από τα πρώτα χρόνια ίδρυσής του, οι αραχνοΰφαντες δαντέλες, τα κεντήματα, τα χαλιά, τα υφαντά που βγήκαν από τα εργαστήριά του, κόσμησαν τους χώρους των ανακτόρων, της Βουλής, τη Μητρόπολη της Αθήνας καθώς και χώρους ανακτόρων των Ρωσίας, Αγγλίας, Αυστρίας, Δανίας και Σουηδίας. Ξενοδοχεία όπως το «Μεγάλο Ξενοδοχείο της Αγγλίας» (μετέπειτα «Grande Bretagne») προμηθεύτηκε «τάπητες υποστρώσεως εγχωρίους και σμυρναϊκούς, παραπετάσματα μαλλοβαμβακερά, μεταξωτά και χρυσοΰφαντα και άλλα είδη, άπαντα εκ του Εργαστηρίου των απόρων γυναικών».

ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ. Κατά τη διάρκεια της λειτουργίας του φρόντισε για τη μόρφωση των εργατριών του, τη σίτισή τους, παρέχοντας και «κατάστημα επιτηρήσεως μικρών παίδων», δηλαδή παιδικό σταθμό. Παράλληλα, με τη συμμετοχή και βράβευσή του σε εκθέσεις εντός και εκτός Ελλάδος ανέδειξε την ελληνική χειροτεχνία και δεξιοτεχνία. Οπως στη Γυναικεία Εκθεση που διοργάνωσε το Λύκειο των Ελληνίδων τον Μάιο του 1921 υπέρ των ορφανών του πολέμου, με τα 15 αρχαιοελληνικά υφαντά φορέματα της Εύας Σικελιανού, μέλους του ΔΣ του ΣΕΝ την περίοδο 1919-1920 να ξεχωρίζουν. Και στις Δελφικές Γιορτές του ζεύγους Σικελιανού που παρακολουθούν και ξένοι επισκέπτες, το 1927 και το 1930 – όπου η σύνδεση της Αρχαιότητας με τη λαϊκή τέχνη είναι κυρίαρχο στοιχείο στις εκδηλώσεις –, το εργαστήριο του Συλλόγου συμμετέχει στις εκθέσεις χειροτεχνίας που επιμελούνταν η Αγγελική Χατζημιχάλη, φίλη της Εύας Σικελιανού και μέλος του Συλλόγου.

Παράλληλα ο ΣΕΝ δημιούργησε τις προϋποθέσεις για να δημιουργηθούν εστίες παραγωγής σε όλη την επικράτεια και συνέβαλε στη διάσωση των παραδοσιακών τεχνικών και τη διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς. Το επισημαίνει άλλωστε η φεμινίστρια και εκδότρια της «Εφημερίδας των Κυριών» Καλλιρρόη Παρρέν σε άρθρο της για τις Ελληνίδες μετά τον Βαλκανικό Πόλεμο του 1913 ότι ο Σύλλογος είναι «η πρώτη απόπειρα γυναικείας βιοτεχνίας στην Ελλάδα και το πρώτο βιομηχανικό κέντρο το οποίο με το ελληνικό σχέδιο και την ελληνική γραμμή έθεσε τις βάσεις της γυναικείας βιοτεχνίας».