«Να συμπληρώσουμε και τα ημιτελή έργα του Μιχαήλ Αγγελου;»

Πέρασαν 35 χρόνια από τότε που ο καλλιτέχνης της ποπ αρτ Κιθ Χάρινγκ αποφάσισε να ζωγραφίσει μόλις το ένα τέταρτο ενός ορθόγωνιου καμβά με ένα σύμπλεγμα μορφών αποδοσμένες με τον χαρακτηριστικό γραμμικό του τρόπο. Οι μορφές κόβονταν απότομα σαν κάποιος να τις είχε ακρωτηριάσει, ενώ είχε αφήσει να στάξει το χρώμα αφήνοντας γραμμικά ίχνη και στον υπόλοιπο λευκό καμβά. Το έργο που φέρει τον τίτλο «Ημιτελής Πίνακας» αποτελούσε, σύμφωνα με τον καλλιτέχνη, ένα σχόλιο για τις χιλιάδες ζωές που κόπηκαν απότομα στην αρχή της εμφάνισης του AIDS, από επιπλοκές του οποίου πέθανε και ο ίδιος λίγους μήνες μετά τη δημιουργία του συγκεκριμένου πίνακα.

Το ιδιαίτερα φορτισμένο έργο ωστόσο βρέθηκε εκ νέου στο επίκεντρο της επικαιρότητας εξαιτίας μιας viral ανάρτησης στο Χ (πρώην Twitter), στην οποία ένας χρήστης αποφάσισε να συμπληρώσει με τη βοήθεια της τεχνολογίας τον «Ημιτελή Πίνακα» συνοδεύοντας την κίνησή του με το σχόλιο «χρησιμοποιώντας την τεχνητή νοημοσύνη μπορούμε να ολοκληρώσουμε ό,τι δεν μπορούσε να τελειώσει!».

Οι αντιδράσεις ήταν αναπόφευκτες με το ερώτημα αν έχουμε το δικαίωμα να συμπληρώσουμε ένα ημιτελές έργο τέχνης με τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης να αποτελεί την κορωνίδα της συζήτησης. «Το ερώτημα είναι πολύπλοκο, καθώς θίγει την εξελισσόμενη κατάσταση της Τεχνητής Νοημοσύνης και το νομικό πλαίσιο που διαμορφώνεται», λέει η εικαστική δημιουργός Αιμιλία Παπαφιλίππου και τονίζει ότι το ζήτημα είναι πολύ ευρύτερο και κατ’ ουσίαν αφορά το «πλαστό» έναντι του «γνήσιου/αυθεντικού».

«Ενα έργο τέχνης, ημιτελές ή όχι, από πρόθεση του δημιουργού ή γιατί παρενέβη ο θάνατος, είναι προϊόν της εποχής του, και όντας ανθρωπογενές έχει θα λέγαμε το DNA του δημιουργού του. Εδώ λοιπόν προσκρούουμε στα ηθικά και δημιουργικά δικαιώματα που διατηρεί ένας δημιουργός, και μετά θάνατον, και κατά πόσον είναι σε θέση να τα παραχωρήσει ή όχι, για να μην επεκταθώ στο ζήτημα της αλλοίωσης των σημασιών που το ίδιο το έργο φέρει ως τεκμήριο.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παραγάγει οτιδήποτε, κατά το στυλ/αλγόριθμο του όποιου δημιουργού: διαδικασία που βασίζεται σε στατιστικές αναλύσεις και προβλέψεις πιθανοτήτων. Ετσι μπορεί να παραχθεί και “Ρέμπραντ”, και “Πικάσο” και “Φειδίας”. Αυτό όμως δεν είναι “έργο τέχνης” αλλά μία προσομοίωση της σύνταξης που χαρακτηρίζει τον αναγνωρισμένο δημιουργό και τα δημιουργήματά του.

Ερχόμαστε λοιπόν αντιμέτωποι με τα όρια της ανθρώπινης κατανόησης (και ανοησίας και απληστίας) όταν αυτό που καθιστά άξιο να αναγνωριστεί κάτι ως “έργο τέχνης” περιορίζεται στην “ομοιότητα”. Το ενδιαφέρον είναι πως ενώ η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να κάνει όλα αυτά, εμείς δεν έχουμε κατανοήσει πλήρως πώς γίνονται!», καταλήγει η Αιμιλία Παπαφιλίππου.

Ανάγκη να τεθούν όρια

Σε ανάλογο μήκος κύματος κινείται και η τέως καθηγήτρια και πρόεδρος του Τμήματος Τεχνών Ηχου και Εικόνας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, Μαριάννα Στραπατσάκη. «Από τη στιγμή που δεν ζει ο καλλιτέχνης δεν πρέπει επ’ ουδενί να συμπληρωθεί το έργο, πολλώ δε μάλλον που είχε εξ αρχής επιλέξει να είναι ημιτελές», σχολιάζει το γεγονός στα «ΝΕΑ» κάνοντας λόγο για σαφή αλλοίωση του έργου. «Πέρα από το ηθικό ζήτημα τίθεται και το θέμα σχετικά με την ίδια την πραγματικότητα του έργου. Συμπληρώνεται μια δημιουργία που ο καλλιτέχνης την ήθελε ημιτελή.

Εστω, όμως, ότι και ο Χάρινγκ συμφωνούσε να συμπληρωθεί. Ξέρουμε με ποιον τρόπο; Προς ποια κατεύθυνση θα επέλεγε να τοποθετήσει τις γραμμές; Κι αν αποφασίσουμε να το συμπληρώσουμε, μετά θα καταπιαστούμε με τα ημιτελή σχέδια του Μιχαήλ Αγγέλου;», συνεχίζει η Μαριάννα Στραπατσάκη, επισημαίνοντας την ανάγκη να τεθούν όρια και σε νομική βάση σχετικά με τη χρήση του συγκεκριμένου εργαλείου, το οποίο διευκρινίζει πως μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμο εφόσον θα λειτουργεί με συγκεκριμένους κανόνες.