Ο ποιητικός ρεαλισμός ενός βικτωριανού

Το μυθιστόρημα Μακριά απ’ το αγριεμένο πλήθος (1874) υπήρξε η πρώτη μεγάλη επιτυχία του σπουδαίου άγγλου πεζογράφου και ποιητή Τόμας Χάρντι (1840-1928), η οποία τον καθιέρωσε ως μεγάλο συγγραφέα, αλλά επίσης του έδωσε την οικονομική δυνατότητα να παντρευτεί. Γεννήθηκε τρία χρόνια νωρίτερα από τον Χένρι Τζέιμς και μολονότι είναι σύγχρονοι δεν θα συναντηθούν ποτέ. Αρχισαν να εκδίδουν τα έργα τους κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1870 και έχουν κοινό στοιχείο την απομάκρυνσή τους από το βικτωριανό μυθιστόρημα, καθώς παρουσιάζουν ανθρώπινους τύπους που αποκόπτονται από την κοινωνία τους και ποτέ δεν εντάσσονται εκ νέου σ’ αυτήν. Και αυτή είναι η μοναδική ομοιότητα ανάμεσα στους δύο σπουδαίους συγγραφείς. Μάλιστα ο Χένρι Τζέιμς αποκαλεί τον Τόμας Χάρντι, με κάποια δόση ειρωνείας, «ο καλός μικρός Τόμας Χάρντι», πιθανόν γιατί επιμένει να χρησιμοποιεί ρεαλιστικά στοιχεία και να αποτυπώνει την καθημερινότητα, τα πάθη και τις ατυχίες των ηρώων του, ενώ δεν ανανεώνει τις τεχνικές της γραφής του, όπως έκανε ο ίδιος.

Και ενώ ο Τόμας Χάρντι είναι μεγάλος συγγραφέας, στα ελληνικά, έργα του άρχισαν να κυκλοφορούν συστηματικά από τις αρχές της δεκαετίας του ’80, αν και τα μυθιστορήματα πολλών άγγλων συγγραφέων είχαν μεταφραστεί πολλές δεκαετίες νωρίτερα και αυτά κυκλοφορούσαν και επανακυκλοφορούσαν από διαφορετικούς εκδοτικούς οίκους. Πιθανόν να στάθηκε ανασταλτικός παράγων η τοπική διάλεκτος του Ντόρσετ που χρησιμοποιείται ενίοτε ή και το εξειδικευμένο λεξιλόγιο που έχει να κάνει με την τέχνη του λιθοξόου, της αρχιτεκτονικής ή και της αγροτικής και ποιμενικής ζωής. Για πρώτη φορά κυκλοφόρησαν, στα ελληνικά, τα διηγήματά του με τον τίτλο Για να ευχαριστήσει τη γυναίκα του, σε μετάφραση Γιώργου Φυλακτού, εκδόσεις Η Λογοτεχνία, 1924.

Ο Τόμας Χάρντι γεννήθηκε στο Ντόρσετ της Δυτικής Αγγλίας και ασχολήθηκε με την αρχιτεκτονική και την αναστήλωση των εκκλησιών. Εζησε για λίγο στο Λονδίνο, αλλά επειδή τον γοήτευε η ζωή της γενέτειράς του επέστρεψε σ’ αυτήν, όπου έζησε μέχρι τον θάνατό του. Γράφει για τον τόπο του και αναδεικνύει το δικό του «Ουέσεξ», στο οποίο αναφέρεται για πρώτη φορά στο μυθιστόρημά του Μακριά απ’ το αγριεμένο πλήθος, την περιοχή που εκτείνεται στη Νότια και Δυτική Αγγλία. Τον συναρπάζουν η αγροτική ζωή καθώς και τα ήθη και τα έθιμα της περιοχής του που τα γνωρίζει πολύ καλά, αλλά ωστόσο ποτέ δεν ξεπέφτει σε γραφικές και ανούσιες περιγραφές. Συγκρατεί το ουσιαστικό από τους ολοκληρωμένους χαρακτήρες του και κατ’ αυτόν τον τρόπο τούς δίνει οικουμενική διάσταση, παρατηρεί και καταγράφει τη συμπεριφορά τους, χαρακτηριστικά της οποίας διακρίνει ο αναγνώστης σε πολλά του έργα. Και μπορεί αυτοί να είναι άνθρωποι της εποχής τους, όμως κάποιες ιδιαιτερότητες παραμένουν αναλλοίωτες με το πέρασμα του χρόνου και πάντα αυτές θα ενδιαφέρουν τον σκεπτόμενο αναγνώστη.

Οι αντιθέσεις που χρησιμοποιούνται είναι πολλές: από τη μια στέκουν η λογική και η σωφροσύνη, η περίσκεψη, και από την άλλη η επιπολαιότητα, η σαγήνη και ο ναρκισσισμός, η ομορφιά και η επιφανειακή πρόσληψη και ερμηνεία των γεγονότων και πραγμάτων. Η δημιουργικότητα, η αλληλεγγύη και η ενσυναίσθηση συγκρούονται με την παθητικότητα, την αυτοαναφορικότητα και το εφήμερο ή το καταστροφικό, όλα όσα είναι όμοια αλλά και αντίθετα κυρίως, και είναι αυτά που συγκροτούν την ίδια τη ζωή. Οι ανατροπές στη ροή των γεγονότων, σε όλα τα έργα του Χάρντι, όπως και στο πρόσφατα εκδοθέν μυθιστόρημα, είναι πολλές αλλά και σημαντικές, ακολουθούν τις επιλογές των χαρακτήρων και έχουν, όχι πάντα, την έκβαση που τους αξίζει, ως να είναι τραγικοί ήρωες: αυτοί που ξεπερνούν τα όρια, τιμωρούνται· μοίρα του είναι η παρακμή. Σε κάθε περίπτωση, η πλοκή είναι τόσο ισορροπημένη και μελετημένη όσο είναι και τα κτίρια που ήξερε να κατασκευάζει ο συγγραφέας ως αρχιτέκτονας.

Ωστόσο, δεν παραμένει προσκολλημένος σε έναν μόνο κοινωνικό τύπο, παρακολουθεί και διακρίνει τα προβλήματα και τις αλλαγές που επέρχονται στην αγροτική κοινωνία, κάτι που φαίνεται στο έργο του Ο δήμαρχος του Κάστερμπριτζ (στα ελληνικά, εκδόσεις Gutenberg, 2019), ή δεν μένει απαθής από τις μεταβολές που διακρίνει στις σχέσεις των δύο φύλων, τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία, μεταβολές όπως αυτές διατυπώνονται στα μυθιστορήματα Η Τες των Ντ’ Ιρμπερβίλ (μετάφραση Σπάρτη Γεροδήμου, Ερμείας, 1983) και Τζουντ ο αφανής, το τελευταίο του έργο, που κυκλοφόρησε το 1896 (στα ελληνικά σε μετάφραση Λητώς Σεϊζάνη, Νεφέλη, 1997, από τις εκδόσεις Καστανιώτη με τον τίτλο Τζουντ, σε μετάφραση Μαρίας Κράλλη, 1997, και από τις εκδόσεις Ενάλιος, σε μετάφραση Καίτης Οικονόμου, χ.χ.) και στο οποίο διαγράφεται η αποδέσμευση του ατόμου από το παρελθόν, η αναγνώριση ότι το παρελθόν είναι παρελθόν και ότι κάτι καινούργιο γεννιέται. Σ’ αυτό περιγράφεται και η κοινωνική αδικία να μην μπορούν να σπουδάσουν άτομα που δεν προέρχονται από την ανώτερη τάξη σε περίοπτα πανεπιστήμια, όπως είναι αυτά της Οξφόρδης και του Κέιμπριτζ. Με άνεση χρησιμοποιεί τη ρεαλιστική γραφή του, που τη συνδυάζει όμως με τη λεπτή ειρωνεία, σχολιάζει τις συνήθειες και τα χαρακτηριστικά της βικτωριανής εποχής, επιλέγει ένα περιστατικό, ένα συμβάν, το οποίο αναλύει, και περιγράφει τις σχέσεις των ηρώων, την επίδραση της ψυχολογικής τους κατάστασης στα γεγονότα και τις αποφάσεις τους που αποδεικνύουν τη δύναμη της μοίρας αλλά και τη σκληρότητα και την αδικία στη ζωή.

Επιβίωση και νίκη

Μολονότι έχει γραφεί ότι ο Τόμας Χάρντι είναι μοιρολάτρης και περιγράφει τους ήρωές του ως άτομα που παρασύρονται από τα πάθη ή τις εμμονές τους και ενίοτε καταστρέφονται από την ίδια τη μοίρα τους, στο Μακριά απ’ το αγριεμένο πλήθος (κυκλοφορεί πρώτη φορά στα ελληνικά σε καλή μετάφραση), αν και υπάρχουν αυτοκαταστροφικοί χαρακτήρες, άλλοι παλεύουν με τη μοίρα τους, αντιστέκονται και εν τέλει επιβιώνουν και νικούν. Κι αυτό γιατί επικρατεί η λογική και υπερισχύει η σύνεση και ο συγκροτημένος χαρακτήρας που πρωταγωνιστεί στην ιστορία, ενώ η φύση αλλού περιγράφεται ως το ανελέητο στοιχείο που καταδιώκει το άτομο, αλλού γίνεται το ιδανικό περιβάλλον για τη συμβίωση, τη δημιουργία και την απόλαυση. Ο τίτλος του μυθιστορήματος παραπέμπει σε στίχο του ποιήματος Ελεγεία γραμμένη σε επαρχιακό νεκροταφείο (Elegy Written in a Country Churchyard, έκδοση του 1751) του άγγλου ποιητή και μελετητή των κλασικών κειμένων Τόμας Γκρέι (1716-1771): «Μακριά απ’ του αγριεμένου πλήθους τη χαμερπή τριβή…».

Ο συνετός, ώριμος, αλλά φτωχός Γκάμπριελ ερωτεύεται τη δυναμική και ξεχωριστή Μπαθσίμπα, κληρονόμο της περιουσίας συγγενούς της, με την οποία είναι, όμως, ερωτευμένος ένας μεσήλικος κτηματίας επίσης. Ωστόσο, η εμφάνιση ενός γοητευτικού στρατιώτη θα ανατρέψει τα μέχρι τότε δεδομένα και θα παρασύρει τους ήρωες στη δίνη των παθών τους. Περιγράφονται τα γεγονότα με ένταση και ζωντάνια, ενώ με μεθοδικότητα και λεπτομέρεια αναπαριστώνται τα κτίρια και το φυσικό περιβάλλον, ακόμα και οι ενδυμασίες της περιοχής, αλλά παράλληλα αναλύεται η συμπεριφορά των χαρακτήρων με ευθύβολο και άμεσο τρόπο, με διεισδυτικότητα και ακρίβεια, με την οποία μόνο ένας ειδικός θα μπορούσε να αποδώσει. Αυτό, εξάλλου, το χαρακτηριστικό καθιστά τον Τόμας Χάρντι έναν από τους μεγαλύτερους συγγραφείς, όπως και η συνθετική του ικανότητα να συνταιριάζει αποσπάσματα από τη Βίβλο, ειδικά την Παλαιά Διαθήκη, αλλά και από σπουδαία κλασικά έργα, καθώς γνώριζε πολύ καλά λατινικά, με όσα εσωτερικά και εξωτερικά τοπία δημιουργούσε η πλούσια φαντασία του. Και αν στην ποίησή του αποδεικνύεται ρεαλιστής, στην πεζογραφία του χρησιμοποιεί ποιητικές εκφράσεις και περιγραφές και γίνεται ποιητής. Σε μερικές περιπτώσεις, μάλιστα, επεμβαίνει ο ίδιος ο αφηγητής για να σχολιάσει και να «παίξει» με τον αναγνώστη, όπως «…Αλλά να της δώσει αντ’ αυτού μια τόσο ψύχραιμη συμβουλή – τη συμβουλή ακριβώς που του είχε ζητήσει –, ε, αυτό ήταν κάτι που εκνεύρισε πολύ την ηρωίδα μας εκείνο το απόγευμα» (σελ. 482), σε μια εναλλαγή μεταξύ της τριτοπρόσωπης αφήγησης και της πρωτοπρόσωπης στον πληθυντικό αριθμό.

«Ο ρομαντισμός ανθίζει απ’ τις ρωγμές της πραγματικότητας»

Αξίζει να σταχυολογηθούν ορισμένα αποσπάσματα προς επίρρωση των ήδη λεχθέντων: «”Πόσο ανιδιοτελές κι ευγενικό εκ μέρους του να μου προσφέρει όλα όσα θα επιθυμούσα” συλλογιζόταν η Μπαθσίμπα. Ομως ο κτηματίας Μπόλντγουντ, ανεξάρτητα αν ήταν ή όχι από φυσικού του ευγενικός, στη δεδομένη περίπτωση δεν είχε πράξει με ανιδιοτέλεια. Οι πιο σπάνιες προσφορές των αγνότερων ερώτων δεν πηγάζουν από γενναιοδωρία, στην ουσία ικανοποιούν αυτόν που τις κάνει…» (σελίδα 179) ή «Η ιδιοσυγκρασία, σε συνδυασμό με τα γυρίσματα της τύχης, είχαν βάλει στον χαρακτήρα του λοχία Τρόι τη σφραγίδα της μοναδικότητας.  Ηταν ένας άνθρωπος για τον οποίο οι αναμνήσεις αποτελούσαν βάρος και οι προσδοκίες περίττευαν. Μπορούσε να αισθάνεται, να συμπάσχει και να νοιάζεται μονάχα για ό,τι βρισκόταν μπροστά του την εκάστοτε παρούσα στιγμή. Αντιμετώπιζε τον χρόνο σαν περιστασιακή, φευγαλέα αναλαμπή: του ήταν άγνωστη η προβολή της συνείδησης σε εποχές είτε περασμένες είτε μελλοντικές, που κάνει το παρελθόν συνώνυμο του  αξιοθρήνητου και το μέλλον κάτι το οποίο συνιστά περίσκεψη.

»Για τον Τρόι, το παρελθόν ήταν το χθες· το μέλλον, το αύριο· το μεθαύριο ήταν το ποτέ… Επειδή η λογική του και οι ροπές του είχαν πάρει από καιρό διαζύγιο κοινή συναινέσει,  σπάνια υπήρχε μεταξύ τους αλληλεπίδραση: επομένως μολονότι οι προθέσεις του ήταν ενίοτε πέρα για πέρα έντιμες, κάθε του πράξη δημιουργούσε ένα θολό φόντο που δεν τις άφηνε να διαφανούν. Καθώς οι έκλυτες φάσεις του λοχία αποτελούσαν προϊόντα παρορμήσεων και οι ενάρετες φάσεις του προϊόντα εγκεφαλικής διεργασίας, γι’ αυτές τις τελευταίες περισσότερο άκουγε κανείς παρά τις είχε ποτέ του δει…» (σελ. 230 και εξής).

»Αλλού: «…Τη συνόδευσε στο ανηφορικό μονοπάτι, εξηγώντας της τους όρους με τους οποίους είχε περιέλθει στην κυριότητά του η άλλη φάρμα. Ελάχιστα μίλησαν για τα αμοιβαία τους αισθήματα: περίττευαν τα όμορφα λόγια και οι διαχύσεις ανάμεσα σε δύο τόσο δοκιμασμένους φίλους. Τους συνέδεε εκείνη η ουσιαστική στοργή που προκύπτει (εφόσον προκύψει ποτέ) όταν δύο άνθρωποι που τους έφερε η ζωή κοντά, πρώτα γνωρίζουν τις τραχύτερες πτυχές του χαρακτήρα ο ένας του άλλου, και τις καλύτερες τις μαθαίνουν με τον καιρό, ενώ ο ρομαντισμός ανθίζει μέσα απ’ τις ρωγμές μιας πεζής πραγματικότητας. Δυστυχώς, την αγαστή συντροφικότητα, που συνήθως καλλιεργείται όταν οι δύο έχουν κοινά ενδιαφέροντα, σπάνια έρχεται να τη συμπληρώσει και ο έρωτας, αφού το σμίξιμο ενός άντρα και μιας γυναίκας δεν μπορεί να βασίζεται στον κοινό τους μόχθο, παρά μόνο στην κοινή τους τέρψη. Οταν, όμως, μια καλή τύχη του επιτρέψει να αναπτυχθεί, το σύνθετο αυτό συναίσθημα αποδεικνύεται η μόνη αγάπη που είναι ισχυρή όσο και ο θάνατος – μια αγάπη που δεν τη σβήνουν τα ορμητικά νερά ούτε οι ποταμοί την πνίγουν και που σε σύγκριση μαζί της, ό,τι εμείς αποκαλούμε πάθος δεν είναι ποτέ εφήμερος ατμός» (σελ. 534).