Ο φιλόσοφος στη σφαίρα της πολιτικής

Οι εκδόσεις Εκκρεμές φέρνουν στην ελληνική γλώσσα για πρώτη φορά το βιβλίο του γάλλου φιλοσόφου Ζιλ Ντελέζ «Το έρημο νησί και άλλα κείμενα. Κείμενα και συνεντεύξεις 1953-1974». Πρόκειται για συλλογή κειμένων, ομιλιών, συζητήσεων και συνεντεύξεων που αφορούν κυρίως το ακόλουθο ζήτημα: τη θέση του φιλοσόφου στη δημόσια σφαίρα.

Πρωτίστως, ο φιλόσοφος είναι παιδαγωγός μιας γενιάς, μάλιστα είναι εκείνοι που «μας εντυπωσιάζουν με τη ριζική καινοτομία τους, αυτοί που ανακαλύπτουν μια τεχνική στις καλές τέχνες ή τη λογοτεχνία, καινούργιους τρόπους σκέψης που αντιστοιχούν στη νεωτερικότητά μας, δηλαδή στις δυσκολίες μας και στους ενθουσιασμούς μας». Αυτά γράφει ο Ντελέζ για τον Ζαν Πολ Σαρτρ, τον οποίο θεωρεί δάσκαλό του. Ο λόγος: κατάφερε να μπει στον δημόσιο λόγο, στο πολιτικό πεδίο, και ωμά, μέσα από την καθημερινότητά του, να τη μεταμορφώσει σε έναν χώρο ελευθερίας, δηλαδή σε χώρο όπου οι πολίτες διαρκώς μπορούσαν να προσδιορίζουν τη δράση τους, τη σκέψη τους και συνεπώς τον εαυτό τους. Ομως πρώτιστο μέλημα αυτής της σφαίρας: το πως επιθυμούν να συνυπάρξουν ως σύνολο.

Ο φιλόσοφος, ο ιδιωτικός στοχαστής, ο διανοούμενος θέτει μια διαρκή επανάσταση, επανασύσταση της δημόσιας σφαίρας με απώτερο σκοπό τη βελτίωσή της, διότι κατορθώνει να καταλύει τον δεσποτισμό και τον ολοκληρωτισμό της σκέψης, η οποία απειλεί τον δημοκρατικό χαρακτήρα της δημόσιας σφαίρας. Ο φιλόσοφος παλεύει μέσα στη δημόσια σφαίρα για τη δημόσια σφαίρα. Μάλιστα σε συζήτηση του Ντελέζ με τον επίσης σπουδαίο γάλλο φιλόσοφο, Μισέλ Φουκώ, γίνεται σαφής η αναγκαιότητα του φιλοσόφου στη δημόσια σφαίρα, και μάλιστα στην πρώτη γραμμή. Ο λόγος σύμφωνα με τον Φουκώ: ο φιλόσοφος δεν είναι πια να «τοποθετείται “λίγο πιο μπροστά και λίγο στο πλάι” για να πει την καταπιεσμένη αλήθεια όλων. Είναι μάλλον ότι πολεμάει τις δυνάμεις της εξουσίας εκεί που ο ίδιος είναι σαν αντικείμενο και σαν εργαλείο: στην τάξη της “γνώσης”, της “αλήθειας”, της “συνείδησης”, του “λόγου”».

Βάσει των παραπάνω, ο σκοπός ή μάλλον το καθήκον του φιλοσόφου διαμορφώνεται ως εξής: να αφουγκράζεται τα δεινά του κοινωνικού σώματος και να τα μεταφράζει σε οράματα εμμενή στην ανθρώπινη φύση και υπερβαίνοντα της υφιστάμενης κοινωνικής και πολιτικής κατάστασης, χάρη στη δύναμη της φιλοσοφικής γλώσσας. Ομως, θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί με αυτή τη δράση, διότι είναι εντελώς παραπλανητικό να εμφανίζεται ο φιλόσοφος ως ένα άτομο που οφείλει πρώτα να εκτελέσει ένα δύσκολο διανοητικό έργο, προκειμένου να εισέλθει στη δημόσια σφαίρα. Η κατάσταση έχει αλλάξει εδώ και αρκετούς αιώνες. Η πρωτοπορία χρειάζεται φρόνηση και μέριμνα για τη δημόσια σφαίρα πρωτίστως μέσα από την πολιτική ιδιότητα του διανοούμενου, ως μέλος της δημόσιας σφαίρας και όχι να έρχεται από την καθηγητική έδρα του και να δίνει συμβουλές ως σοφός Θεός.

Αυτό προσπαθεί να μας δείξει ο Ζιλ Ντελέζ στο υπό εξέτασιν βιβλίο και χάρη στην αριστουργηματική μετάφραση του Κωνσταντίνου Β. Μπουντά και την καλαίσθητη έκδοση από τις εκδόσεις Εκκρεμές, το ελληνικό αναγνωστικό κοινό μπορεί να βυθιστεί σε έναν νέο τρόπο σκέψης πάνω στη δημόσια σφαίρα, χωρίς να κατέχει βαθιά φιλοσοφική παιδεία παρά μόνο περιέργεια και διάθεση να προεκτείνει τους πνευματικούς ορίζοντές του.

Ο Γιώργος Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας, μεταφραστής και υπεύθυνος της γραμματείας του Ινστιτούτου Φιλοσοφίας, ΙWPR (Institute for World Philosophical Research).