Πόλη εναντίον υπαίθρου – Κι ανάμεσα ο έρωτας

«Στα σκαμπανεβάσματα της άμαξας, ο Μίτια πάσχιζε να κρατηθεί στη θέση του. Ενιωθε στον σβέρκο του τη θαλπωρή του ήλιου, στο πρόσωπο τον φυσούσε ο καυτός αέρας που ερχόταν από τα χωράφια κουβαλώντας τις μυρωδιές της ανθισμένης σίκαλης, της σκόνης του δρόμου, του αλειμμένου στις ρόδες γράσου. Τα στάχυα κυμάτιζαν βγάζοντας ασημόγκριζες ανταύγειες που έμοιαζαν με μαγικό τρίχωμα, κι από πάνω οι κορυδαλλοί φτερούγιζαν ζωηρά, ασταμάτητα, κελαηδούσαν και με το γοργό τους πέταγμα πότε ανέβαιναν προς τον ουρανό και πότε κρύβονταν στη σίκαλη. Μακριά μπροστά τους πρόβαλλε το δάσος, με τις φυλλωσιές του να παίρνουν ήρεμες απαλές αποχρώσεις».

Η νουβέλα αυτή του ρώσου εμιγκρέ και νομπελίστα Ιβάν Μπούνιν (1870-1953) γράφηκε σε μια μικρή γαλλική πόλη, την Γκρας, κοντά στις Κάννες και τη Νίκαια, με τις μνημονικές εικόνες της εξιδανικευμένης ρωσικής υπαίθρου να λειτουργούν ως μυθοπλαστικό ευρετήριο. Η νοσταλγία είναι εμφανής καθ’ όλη τη διάρκεια της αφήγησης. Ατμοσφαιρικές, φυσιολατρικές παράγραφοι παρόμοιες με την πιο πάνω είναι τόσο πυκνές που βαραίνουν ενίοτε στην οικονομία του βιβλίου, επικαθορίζοντας σε μεγάλο βαθμό αυτή καθαυτήν τη δράση. Ωστόσο, αυτή η τρόπον τινά αποδελτίωση της ανοιξιάτικης και αργότερα ώριμης θερινής φύσης, όπως ξυπνά μετά τον μακρύ χειμώνα του Βορρά, δρα υποστηρικτικά στα συναισθήματα και τις επιλογές τού βαθιά ερωτευμένου νεαρού φοιτητή, του Μίτια, που κατατρώγεται από τη ζήλια για την εξίσου νεαρή Κάτια. Τη σκέφτεται νυχθημερόν, την εξιδανικεύει σε βαθμό που αποφεύγει να ολοκληρώσει ερωτικά μαζί της παρά το προχωρημένο στάδιο της σχέσης τους, ενώ την αντιπαραβάλλει με τις φρέσκες μεν πλην μπρούτες και άμεσες νεαρές αγρότισσες που μοιάζουν έτοιμες να του προσφέρουν τον έρωτά τους με ευτελές αντίτιμο.

Βασανίζεται λοιπόν ο Μίτια, αλλά όχι αδικαιολόγητα. Η Κάτια έχει για τα καλά διεισδύσει στον καλλιτεχνικό χώρο, ονειρεύεται καριέρα μεγάλης ηθοποιού, περιβάλλεται από αρσενικά κοράκια έτοιμα να προσφέρουν υποστήριξη και να δρέψουν τα αντίστοιχα οφέλη, αλλά δεν είναι και η ίδια διόλου αδιάφορη για την έλξη που ασκεί. Είναι αυτή άλλωστε που ωθεί με τη συμπεριφορά της τον Μίτια να επιδιώξει ένα διάλειμμα στην αμφιταλαντευόμενη σχέση τους και να περάσει ένα διάστημα στην εξοχή, στο πατρογονικό του κτήμα.

Πόλη και ύπαιθρος

Η αστική ζωή στη Μόσχα αντιπαραβάλλεται ευθύς εξαρχής με την αγροτική στην ύπαιθρο της Κριμαίας. Ηδη στις πρώτες αράδες του βιβλίου ο αφηγητής δηλώνει με ένα είδος μοντερνιστικού τύπου «αντικειμενικότητας» πως η 9η Μαρτίου ήταν η τελευταία ευτυχισμένη μέρα που πέρασε στη Μόσχα ο Μίτια, καθώς ανηφόριζε μια κεντρική λεωφόρο με την αγαπημένη του Κάτια στο πλευρό του και την άνοιξη να ‘χει μπει αιφνιδιαστικά. Πολύ σύντομα αυτές οι ευτυχισμένες στιγμές δίνουν τη θέση τους σε διερωτήσεις, αμφιβολίες, ανίχνευση προθέσεων και αγχωτικά αιτήματα για διαβεβαιώσεις πίστης. Η Κάτια ζει πλέον σε ένα ντεμί καλλιτεχνικό περιβάλλον, με τη μητέρα της να περνά τον χρόνο της σε κοσμικές εκδηλώσεις και να οργανώνει βραδιές με ηθοποιούς, σκηνοθέτες, μουσικούς κ.ο.κ. Ο Μίτια δεν τα εγκρίνει αυτά, θεωρώντας τα επίπλαστα και ματαιόδοξα, σιωπά ωστόσο. Ετσι η Κάτια εγγράφεται σε μια σχολή θεάτρου όπου ο δάσκαλός της, καθ΄ έξιν αποπλανητής φιλόδοξων νεαρών κοριτσιών, της δείχνει εξαρχής την προτίμησή του. Ολα αυτά και άλλα πολλά οδηγούν την αγαπημένη τού Μίτια σε άλλα μονοπάτια και ύστερα από ποικίλα μικρά δράματα, όπου ο Μπούνιν αποδεικνύει το ταλέντο του στην ψυχολογική εμβάθυνση περί την ανδρική παθολογική ζήλια και τη γυναικεία υποκρισία, το ζεύγος αποφασίζει να κάνει ένα διάλειμμα για να αναστοχασθούν αμφότεροι τα αισθήματά τους. Ο Μίτια θα επιστρέψει, όπως είπαμε, για το καλοκαίρι στο οικογενειακό αγρόκτημα, προκειμένου να σμίξει με την Κάτια αργότερα στην Κριμαία, όπου εκείνη θα περνά με τη μητέρα της το καλοκαίρι.

Η επανένωσή τους ουδέποτε θα πραγματοποιηθεί. Επειτα από μια αρχική περίοδο όπου, ενώ ακόμη ο Μίτια είναι ενθουσιασμένος με την επιστροφή στην οικειότητα των πατρογονικών εδαφών, της ανοιξιάτικης φύσης και των αγροτών μουζίκων, ανταλλάσσουν κάνα δυο επιστολές με όρκους έρωτα, ο ήρωάς μας δεν θα ξαναλάβει ούτε γράμμα ούτε καν κάποιο μήνυμα, παρά μόνο ένα τελικό, ψυχρό και κοφτό αντίο. Η ίδια αυτή φύση που αντανακλά τα αρχικά ενθουσιώδη του αισθήματα και την προσμονή της αγαπημένης, θα μετατραπεί σε αδιάφορη έως και εχθρική, αντανακλώντας τη συνειδησιακή του κατάσταση. Ακόμη και μια ερωτική επαφή με τη νεαρή ελκυστική σύζυγο του δασοκόμου της περιοχής ο Μίτια δεν θα σταθεί ικανός να την απολαύσει. Μέχρι το μοιραίο τέλος, που κάποιος συμφοιτητής του το έχει τρόπον τινά προοικονομήσει όταν, προσπαθώντας να τον αποτρέψει από το ολοκληρωτικό δέσιμό του με την Κάτια, αναφερόταν στα πάθη του Βερθέρου του Γκαίτε, ανάγνωσμα της μόδας τον καιρό εκείνο, σε σημείο που έβρισκε μάλιστα μιμητές στον πραγματικό κόσμο των επίδοξων, απελπισμένων εραστών.

Ερωτας και φύση

Τα πάθη του έρωτα, το μυστήριο, η αδυναμία ορισμού του, οι συμπεριφορές, τα σήματα και η ικανότητά του να ανασηματοδοτεί τα γύρω μας πράγματα βρίσκονται στο επίκεντρο του βιβλίου και ο συγγραφέας τα επεξεργάζεται με διαύγεια. Αν και τα αισθήματα του Μίτια μοιάζουν στις μέρες μας κάπως ρομαντικά, «πασέ» και μεγαλόφωνα, εν τέλει δεν είναι διόλου μη επικαιρικά, όπως άλλωστε και στα ποικίλα άλλα έργα του ρώσου συγγραφέα που έχουν κατά καιρούς εκδοθεί στα ελληνικά. Οι μικροί αντίλογοι, οι εκτεταμένοι διάλογοι, οι υποκριτικές απαντήσεις, η αναστροφή των επιχειρημάτων και οι υπεκφυγές είναι πάντα επίκαιρα και ζωντανά, ως τις μέρες μας. Στην περίπτωση ειδικά του Ιβάν Μπούνιν βρίσκουν το λυρικό τους αντίστοιχο σε εξάρσεις για την αγροτική ζωή, την αναγεννημένη φύση και την απεραντοσύνη της ρωσικής υπαίθρου. Αυτό είναι, σύμφωνα με τους μελετητές και κριτικούς της εποχής, το δυνατό του σημείο και το σήμα κατατεθέν του έργου του. Μπορεί να το παρακάνει ενίοτε, αλλά την ειδυλλιακή ομορφιά της φύσης τη μεταγράφει με αριστοτεχνικό τρόπο σε σημείο που ο αναγνώστης να την αντιλαμβάνεται όχι μόνο με τα μάτια της φαντασίας αλλά ενδεχομένως και με τις αισθήσεις του.

Θα το επαναλάβουμε ωστόσο: η φύση δεν λειτουργεί απλώς ως πλαίσιο ή ως φόντο. Δεν είναι κάτι που υπάρχει ξέχωρα από μας. «…Με το φως του δειλινού ή με ένα περαστικό σύννεφο ή και μια αιφνίδια πνοή του ανέμου, καθρεφτίζονται οι αλλαγές που γίνονται μέσα μας, στη ζωή μας». Εδώ έγκειται η διαφορά με πολλούς κλασικούς ρομαντικούς συγγραφείς, στους οποίους η φύση είναι το σκηνικό όπου εκτυλίσσεται η δράση, «το ακομπανιαμέντο που δεν γίνεται ποτέ μελωδία», κατά την έμπειρη και αξιόπιστη μεταφράστρια του έργου Βιργινία Γαλανοπούλου στον αναλυτικό και διαφωτιστικό επίλογό της. Με άλλα λόγια, ο Ιβάν Μπούνιν απομακρύνεται από την παραδοσιακή ψυχολογική πρόζα και ζωγραφίζει το φυσικό τοπίο ως καθρέφτη του υποσυνείδητου. Μέσα από ιμπρεσιονιστικές
περιγραφές αποτυπώνει τα συναισθήματα με όλες τις αποχρώσεις τους, ενώ ψυχή και φύση γίνονται ένα, σύμφωνα άλλωστε με τα
φιλοσοφικά του πιστεύω. Μοιάζει σαν ο άνθρωπος να διαχέεται στη φύση.