Ηταν κάποτε το Δουργούτι

Εν αρχή ην το όνομα. Σύμφωνα με τα «Τοπωνυμικά των Αθηνών» του Κώστα Μπίρη, η περιοχή ανήκε σε έναν αθηναίο κτηματία, τον Δουρούτη ή Δουργούτη. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, η ονομασία είναι παραφθορά του Ντομούζ Νταμέ («σπίτι των γουρουνιών» από τα χοιροτροφεία που υπήρχαν εκεί) ή προέρχεται από κάποιον Ντουργούτ Αγά. Οι συστάσεις αυτές, εκτός άλλων, είναι εκείνες με τις οποίες ανοίγει το πολυσέλιδο «οδοιπορικό» του Παντελή Αραπίνη με τίτλο «Το Δουργούτι των προσφύγων – “Η πόλη των παρτιζάνων”», που εκδόθηκε πρόσφατα από την Ιδιομορφή (Σπάρτη, 2023).

Πρόκειται για μια μεγάλη αφήγηση σχετικά με τη δημογραφία, τις προσφυγιές και τις αρμενικές ρίζες, τους λαϊκούς ήρωες της περιοχής (η οποία σήμερα ανήκει ευρύτερα στον Νέο Κόσμο), πριν ο συγγραφέας αναπτύξει το περίφημο Μπλόκο του Δουργουτίου στις 9 Αυγούστου 1944, όπου συμμετείχαν περίπου 3.000 Γερμανοί. Από τον τόμο αυτόν επιλέγουμε χαρακτηριστικές ιστορίες που διαμορφώνουν το προφίλ μιας εν πολλοίς άγνωστης και ξεχασμένης αθηναϊκής συνοικίας.

Αρμένιοι και πρόσφυγες

Τα πρώτα δημογραφικά στοιχεία, όπως σημειώνει ο Π. Αραπίνης, αναφέρουν ότι το 1920 – πριν δηλαδή από την έλευση των προσφύγων – ζούσαν εκεί 1.684 κάτοικοι. «Οι πρώτοι αρμένιοι πρόσφυγες έφθασαν στην Ελλάδα το 1914, όταν άρχισαν οι διωγμοί. Σύμφωνα με έρευνα του Μάικ Τσιλιγκιριάν, οι πρώτες 100 αρμένικες οικογένειες έφθασαν στο Δουργούτι το 1921. Μετά το 1922 πολλαπλασιάστηκαν οι αφίξεις Αρμενίων από τις περιοχές των Αδάνων, της Σεβάστειας και της Κιλικίας». Σε κεντρικό πρόσωπο μάλιστα θα αναδειχθεί ο ταγματάρχης Αράμ Τερζιάν, ο οποίος θα διαδραματίσει πρωταρχικό ρόλο στη διαμόρφωση της χωροταξίας του Δουργουτίου. Ο προβεβλημένος αξιωματικός της αντίστασης στους Οθωμανούς της αρμενικής κωμόπολης Χατζίν της Κιλικίας και υπαρχηγός της Αρμένικης Λεγεώνας είχε πολεμήσει μαζί με τον ελληνικό στρατό στη Μικρασιατική Εκστρατεία και πλέον ανόρθωνε με το κύρος του το ηθικό των προσφύγων.

Στον συνοικισμό λειτουργούσε ένα πρόχειρο αμερικανικό νοσοκομείο της Near East Relief (φιλανθρωπική οργάνωση που ιδρύθηκε το 1915) με αρμένιους γιατρούς και ιατρεία. Λειτουργούσαν επίσης ιατρεία του Ερυθρού Σταυρού, το ΠΙΚΠΑ, ο Αρμενικός Κυανούς Σταυρός και το American Women’s Hospital. To 1922, εξάλλου, ιδρύθηκε η μόνη εκκλησία στα όρια των παραπηγμάτων: η αρμενορθόδοξη εκκλησία του «Σουρπ Καραμπέτ» (Αγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος). Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέχει ο συγγραφέας, «το Δουργούτι το 1940 είχε πάνω από 2.500 παραπήγματα με περίπου 12.000 κατοίκους, από τους οποίους το 70% ήταν Αρμένιοι».

Το σουβλάκι στην Αθήνα

Παρόλο που οι περιπλανώμενοι σουβλατζήδες υπήρχαν ανέκαθεν στον ελλαδικό χώρο, ο Π. Αραπίνης σημειώνει ότι «το σουβλάκι στην Αθήνα το έκαναν γνωστό από τη δεκαετία του 1920 οι Αρμένηδες του Δουργουτίου». Γνωστά μάλιστα ήταν τα σουβλατζίδικά του, με πιο διάσημα εκείνα των Αρμένιων Βαχάν, Οφσέπ και Σέρτζου, αλλά και το σουβλατζίδικο-παράγκα του κυρ Παύλου, το καροτσάκι του κυρ Ανέστη κ.ά. Οπως περιγράφεται στο βιβλίο: «Ερχονταν από όλη την Αθήνα… Σέρβιρε μερίδες “σις κεμπάπ” αλλά και “γιαουρτλού”, μια σάλτσα με βάση το γιαούρτι, και “σουλού” με ντομάτα ψημένη στα κάρβουνα, σάλτσα ντομάτας με καυτερή και γλυκιά πάπρικα και μπαχαρικά».

Πολλές ομάδες

Κατά τα χρόνια του Μεσοπολέμου δραστηριοποιήθηκαν στο Δουργούτι ο Ποδοσφαιρικός Αθλητικός Ομιλος Μικρασιατική Ενωσις ή Μικρασιατική Δουργουτίου, η Ενωσις Δουργουτίου, ο Απόλλων Νέου Κόσμου, η Ασπίς Κυνοσάργους, η Νέα Ελλάς, η Πατρίς, ο Φοίνικας, ο Ικαρος Νέου Κόσμου και ο Ποσειδών Νέου Κόσμου. Σημαντική ήταν επίσης η δράση των αρμενικών συλλόγων, όπως η Κάιτς (ή Γκάιτς, δηλαδή Σπίθα), η Αρμενική Δουργουτίου (Χομενετμέν), η Νταλβορίκ, η Νέα Πιουράκ Δουργούτι, η Γκαϊτζάκ, ο Αετός Γερεβάν και η Σαντ. Στον οικισμό Ιταλικά δημιουργήθηκε η ποδοσφαιρική ομάδα Κόμπρα. Σπουδαιότερη από τα σωματεία ήταν η Μικρασιατική Ενωσις, η οποία το 1930 έγινε επίσημο σωματείο.

Η «Μαγική πόλις»

Στον συνοικισμό, ο οποίος θα συνδεθεί με τη δράση του Κομμουνιστικού Κόμματος, έμεναν και λιγοστοί έλληνες διανοούμενοι της ΟΚΝΕ – ΚΚΕ. Ανάμεσά τους ο λογοτέχνης και μεταφραστής Αρης Αλεξάνδρου (πραγματικό όνομα Αριστοτέλης Βασιλειάδης), «που έμενε στην προσφυγική πολυκατοικία της οδού Ντυμόν αριθμός 7». Οπως σημειώνει ο συγγραφέας του τόμου, στον Αλεξάνδρου οφείλεται η επιλογή του Δουργουτίου σαν σκηνικού για τη γνωστή ταινία του ελληνικού νεορεαλισμού «Η μαγική πόλις» του Νίκου Κούνδουρου. «Το 1953, μετά από τέσσερα χρόνια εξορίας στη Μακρόνησο, ο σκηνοθέτης μετέφερε ένα μήνυμα του συγκρατούμενού του συγγραφέα Αρη Αλεξάνδρου, που έπρεπε να το παραδώσει στη μητέρα του, κάτοικο Δουργουτίου: “Δεν βρήκα τον άνθρωπο που αναζητούσα. Βρήκα όμως το Δουργούτι”».