Τα όρια του μισαλλόδοξου λόγου

Σε άρθρο του στο «ΒΗΜΑ» με τίτλο «Ελευθερία του λόγου και μισαλλοδοξία» (18/5/2013), ο αείμνηστος Σταύρος Τσακυράκης σημείωνε ότι «η ελευθερία της έκφρασης συνεπάγεται την ελεύθερη διακίνηση όλων των ιδεών και των απόψεων ανεξαρτήτως του περιεχομένου τους». Ο ίδιος δεν είχε καμιά αμφιβολία ότι «οι μισαλλόδοξες απόψεις, δηλαδή οι απόψεις που εκφράζουν μίσος προς άλλους ανθρώπους εξαιτίας κάποιων χαρακτηριστικών τους (της φυλής, του φύλου, των πεποιθήσεων ή των ερωτικών προτιμήσεων) αποτελούν βαθύτατα λανθασμένες ιδέες». Πίστευε όμως ακράδαντα ότι «όπως ακριβώς η διαφωνία ή το λανθασμένο των αντιδημοκρατικών ιδεών δεν αποτελούν επαρκή δικαιολογία για τον εξοβελισμό τους από τον δημόσιο διάλογο, το ίδιο ισχύει και με τον μισαλλόδοξο λόγο».

Με αυτή την έννοια, συνθήματα όπως «Ιντιφάντα τώρα» ή «Από το ποτάμι μέχρι τη θάλασσα, η Παλαιστίνη πρέπει να είναι ελεύθερη», που ακούγονται τις τελευταίες εβδομάδες από φιλοπαλαιστίνιους διαδηλωτές σε αμερικανικές πανεπιστημιουπόλεις, δεν μπορεί να απαγορευτούν. Η ελευθερία της έκφρασης προστατεύεται άλλωστε και από την περίφημη Πρώτη Τροπολογία του αμερικανικού Συντάγματος. Ορθώς λοιπόν, στην πεντάωρη «ανάκρισή» τους την περασμένη εβδομάδα, οι πρυτάνεις επισήμαναν ότι από τη στιγμή που τα συνθήματα αυτά δεν απειλούν την ασφάλεια ενός συγκεκριμένου ανθρώπου, δεν μπορεί να απαγορευτούν. Προς επίρρωση του επιχειρήματός τους, επικαλέστηκαν και επανειλημμένες αποφάσεις που έχει λάβει στην κατεύθυνση αυτή το Ανώτατο Δικαστήριο.

Εδώ υπάρχουν όμως ορισμένα ζητήματα. Κατ’ αρχάς, η Πρώτη Τροπολογία δεν ισχύει αναγκαστικά σε ιδιωτικά Πανεπιστήμια όπως τα εμπλεκόμενα σε αυτή την περίπτωση, δηλαδή το Χάρβαρντ, το ΜΙΤ και το Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια. Τα ιδρύματα αυτά είναι ελεύθερα να διαμορφώσουν τη δική τους πολιτική σε ό,τι αφορά την έκφραση, να υιοθετήσουν δηλαδή κανόνες που προστατεύουν τους φοιτητές από οποιαδήποτε διάκριση. Ο γνωστός ψυχολόγος Στίβεν Πίνκερ, για παράδειγμα, πιστεύει ότι σε θέματα που προκαλούν δημόσια αντιπαράθεση, τα Πανεπιστήμια πρέπει να υιοθετούν μια στάση θεσμικής ουδετερότητας. Οι εισβολές σε αίθουσες διδασκαλίας, οι αποκλεισμοί και οι καταλήψεις πρέπει να λάβουν τέλος.

Επιπλέον, τα συνθήματα πολύ συχνά δεν μένουν στα λόγια. Εχουν υπάρξει αρκετά επεισόδια παρενόχλησης εβραίων φοιτητών στα Πανεπιστήμια: το να παγιδεύονται φοιτητές στη βιβλιοθήκη ενώ διαδηλωτές χτυπούν με τις γροθιές τους τις πόρτες δεν εντάσσεται ασφαλώς στην ελευθερία της έκφρασης. Αλλά εδώ το αντικείμενο της συζήτησης δεν είναι αν πρέπει ή όχι να γίνει λογοκρισία. Για να επικαλεστούμε πάλι τον Τσακυράκη: «Σταθερή βάση για την απαγόρευση του μισαλλόδοξου λόγου μπορεί να αναζητηθεί μόνο όταν στοιχειοθετείται άμεσος και επικείμενος κίνδυνος επέλευσης κάποιου κακού. Αυτό συμβαίνει όταν υπάρχει άμεση υποκίνηση σε παράνομες πράξεις ή κατά πρόσωπο λεκτικές επιθέσεις κατά συγκεκριμένων προσώπων. Στις περιπτώσεις αυτές δεν ενδιαφέρει τόσο το περιεχόμενο του μηνύματος όσο μια συμπεριφορά που χρησιμοποιεί τον λόγο ως μέσο για να επιφέρει άμεση βλάβη. Τέτοιες συμπεριφορές, όμως, τιμωρούνται ούτως ή άλλως, ανεξαρτήτως αν ο λόγος (το μέσο) που χρησιμοποιείται είναι μισαλλόδοξος ή όχι».

Τούτων λεχθέντων, θα ήταν ασφαλώς απλούστερο αν οι τρεις πρυτάνεις είχαν απαντήσει κατηγορηματικά ότι οι προτροπές για γενοκτονία είναι απαράδεκτες, ανεξαρτήτως «πλαισίου». Η άρνησή τους να το κάνουν δικαιολογεί όμως άραγε την εκβιαστική παρέμβαση των χορηγών, που ζήτησαν κεφάλια – και σε μια περίπτωση πήραν – για να μην αποσύρουν δωρεές τους από τα Πανεπιστήμια;

Εδώ βρίσκεται μια άλλη πληγή της αμερικανικής ανώτατης εκπαίδευσης: τα ελίτ Πανεπιστήμια που επιφυλάσσουν προνομιακή μεταχείριση στα παιδιά ή τα εγγόνια των μεγάλων χορηγών προκειμένου να εξασφαλίζουν δωρεές προκαλούν όξυνση των ανισοτήτων και επιτρέπουν την υποψία ότι λογοκρίνουν ιδέες που απειλούν τους πλουσίους. Ο αποκλεισμός υποψηφίων για διοικητικές θέσεις επειδή διαφωνούν με τις απόψεις τους οι χορηγοί αποτελεί συχνό φαινόμενο. Οπως γράφει όμως στην Guardian o πρώην υπουργός Εργασίας Ρόμπερτ Ράιχ, ποτέ μέχρι τώρα δεν είχαν χρησιμοποιήσει τόσο ωμά οι μεγάλοι χορηγοί την οικονομική τους επιρροή για να εκδιώξουν πρυτάνεις με την κατηγορία ότι δεν είχαν σε θέματα έκφρασης στο Πανεπιστήμιο όσο καθαρή θέση θα ήθελαν οι ίδιοι.

«Ως Εβραίος», καταλήγει ο Ράιχ, «δεν μπορώ παρά να ανησυχώ ότι οι ενέργειες αυτών των χορηγών θα πυροδοτήσουν τον ίδιο αντισημιτισμό στον οποίο υποστηρίζουν ότι αντιτίθενται, έναν αντισημιτισμό που βασίζεται στο επικίνδυνο στερεότυπο των πλουσίων εβραίων τραπεζιτών που ελέγχουν τον πλανήτη».