Με δύναμη από τον αμερικανικό Νότο

«Υπάρχει ένα στρατόπεδο στο Νότο όπου πριν από μερικά χρόνια έγινε ένας φόνος. Οι συμμετέχοντες στην τραγωδία ήταν δύο αξιωματικοί, ένας στρατιώτης, δύο γυναίκες, ένα Φιλιππινέζος κι ένα άλογο». Ηδη στην πρώτη σελίδα του βιβλίου η συγγραφέας Κάρσον ΜακΚάλερς (1917 – 1967) έθετε το πλαίσιο όσων θα ακολουθούσαν.

Ως γνωστόν, σε καιρό ειρήνης τα στρατόπεδα είναι πληκτικά μέρη. Αλλά μονοτονία και επαναληπτικότητα εκτρέφουν πού και πού παρεκκλίσεις. Τότε μπορούν να μετατραπούν σε κόλαση. Η ΜακΚάλερς είχε επισκεφθεί κάποτε το Φορτ Μπένινγκ, μια στρατιωτική βάση στην οποία βασίζονται όλα όσα θα μας αφηγηθεί εδώ. Επρόκειτο περί ενός αχανούς στρατοπέδου στα νότια της γενέτειρας πόλης της συγγραφέως, του Κολόμπους στην Τζόρτζια, κοντά στα σύνορα της Πολιτείας με την Αλαμπάμα, με λιβάδια, δάση, οικιστικά συγκροτήματα για τις οικογένειες των στρατιωτικών και ιπποφορβεία. Εκεί είχαν εκπαιδευτεί κατά την εποχή του Ψυχρού Πολέμου ακόμη και εκκολαπτόμενοι λατινοαμερικανοί ιθύνοντες, όπως ο Νοριέγκα του Παναμά. Αργότερα η ΜακΚάλερς άκουσε για κάποια δολοφονία και το βιβλίο άρχισε να παίρνει μορφή στο μυαλό της.

Εντυπωσιασμένη από την αυτάρκη ζωή χιλιάδων οικογενειών στρατιωτικών, τη φαινομενική τάξη και ασφάλεια που περιέβαλλε τις ζωές τους, τα πάρτι, τα μπάρμπεκιου, την ιππασία και τα σχετικά, η συγγραφέας εκκινεί από την πλήξη της διαβίωσης σ’ ένα πειθαρχημένο, αυστηρά ιεραρχημένο περιβάλλον. Κατασκευάζει δε περίτεχνα το υπόστρωμα των κρυφών επιθυμιών που στην περίπτωση αυτή περιορίζονται σε ένα είδος οφθαλμοπορνίας απέναντι στη ζωή.

Το βιβλίο είχε δεχτεί έντονες κριτικές όταν πρωτοεκδόθηκε το 1941 και η νεαρή συγγραφέας είχε κατηγορηθεί για εμμονικές διαστροφικές τάσεις. Αυτή βέβαια είναι συχνά η μοίρα του δεύτερου μυθιστορήματος συγγραφέων που γεννούν μεγάλες προσδοκίες με την πρώτη τους εμφάνιση στα γράμματα όπως η ΜακΚάλερς με το Η καρδιά κυνηγάει μονάχη. Ο μέντοράς της Τενεσί Ουίλιαμς τονίζει μάλιστα στο γραμμένο έπειτα από μία δεκαετία επίμετρό του στο βιβλίο που περιλαμβάνεται έκτοτε σε όλες τις επανεκδόσεις του, ότι η πιο πάνω πρόταση έχει τον χαρακτήρα φυσικού νόμου. Και όμως, ο χρόνος δούλεψε και δουλεύει υπέρ του. Σήμερα πια το βιβλίο έχει ωριμάσει σαν το καλό κρασί και προκαλεί έκπληξη με την πρώιμα τολμηρή θεματική του. Γιατί κεντρικό του θέμα είναι η κρυμμένη ομοφυλοφιλία, κυρίως όμως η κρυφή ματιά στο αντικείμενο του πόθου μας.

Ο κριτικός και θεωρητικός της λογοτεχνίας Τέρο Ιγκλετον επέμενε, ως μαρξιστής, ότι οι χαρακτήρες ενός μυθιστορήματος οφείλουν να ενσαρκώνουν τις ιστορικές δυνάμεις που τους παρήγαγαν, χωρίς μολαταύτα να χάνουν την ιδιαιτερότητά τους. Η ΜακΚάλερς καταφέρνει να ικανοποιήσει αυτό το πρόταγμα υπηρετώντας το υποείδος που έχει τιτλοφορηθεί «γοτθικό μυθιστόρημα του Νότου» με βασικούς εκπροσώπους του τον Γουίλιαμ Φόκνερ, τη Γιουντόρα Γουέλτι, τον Ερσκιν Κάλντγουελ, τη Φλάνερι Ο’Κόνορ, ίσως και τον Τρούμαν Καπότε. Η ήττα και το συλλογικό τραύμα του Εμφυλίου, ο φυλετικός αναβρασμός, η δουλεία των μαύρων, η «νότια» αριστοκρατία, ο αναχρονιστικός χαρακτήρας της οικονομίας των μεγάλων φυτειών υποβάλλουν τον ειδικό χαρακτήρα της γραφής σε αυτό το λογοτεχνικό είδος, παρά το ότι κεντρική θεματική της συγκεκριμένης συγγραφέως παραμένει η αναζήτηση της αγάπης και μέλημά της η ταύτιση – δική της και των αναγνωστών – με ιδιόμορφους ήρωες που συμπυκνώνουν σε λίγες σελίδες την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Αν η ηδονοβλεψία μπορεί να ορισθεί ως πόθος εξ αποστάσεως, αυτήν ακριβώς την εμμονική στάση τηρεί ο αλλοπαρμένος, χοϊκός, μοναχικός στρατιώτης Ελτζι Γουίλιαμς απέναντι στο αντικείμενο του πόθου του: τη λίγο αφελή, βίαιη, εντόνως προκλητική και εγωκεντρική Λενόρα, σύζυγο του λοχαγού Πέντερτον. Διεισδύει κάθε βράδυ ως το υπνοδωμάτιό της και την παρακολουθεί ολονυχτίς ευλαβικά ενώ κοιμάται, χωρίς όμως να προχωρεί στο επόμενο βήμα, απλώς οσφραινόμενος ή αγγίζοντας τα προσωπικά της αντικείμενα. Φοβάται ή μήπως απλά δεν θέλει να καταστρέψει το ιεροποιημένο είδωλο που έχει κατασκευάσει; Η ολοκλήρωση δεν είναι στόχος του ηδονοβλεψία, μας λέει με τον τρόπο της η ΜακΚάλερς, γιατί κινδυνεύει να στερήσει το αντικείμενο του πόθου από τις αρχετυπικές του διαστάσεις. Οποτε αυτό συμβεί, τα δίχτυα της σαγήνης διαρρηγνύονται.

Παρόμοια ηδονοβλεπτική στάση θα αναπτύξει με τον καιρό ο λοχαγός Πέντερτον, σύζυγος της Λενόρα, ευαίσθητος, μορφωμένος και πολλά υποσχόμενος στρατιωτικός, απέναντι στον στρατιώτη Ελτζι. Ο γάμος του ήδη πάει κατά διαόλου, η Λενόρα τον απατά συστηματικά με τον γείτονα και οικογενειακό φίλο ταγματάρχη Λάνγκτον, ο Πέντερτον ανέχεται τη σχέση [όπως και άλλες προηγηθείσες] και μάλιστα νιώθει «συναισθηματικό ενδιαφέρον για τον ταγματάρχη». Νιώθει όμως και απέχθεια για την ασθενική σύζυγό του Αλισον Λάνγκτον, γυναίκα συντετριμμένη από τον πρόσφατο θάνατο του τρίχρονου παιδιού τους, που περνάει τον χρόνο της με μια κωμική, αφοσιωμένη φιγούρα, τον φιλιππινέζο υπηρέτη της Ανακλέτο. Το παζλ κλείνει με τον καθαρόαιμο επιβήτορα της Λενόρα που ο στρατιώτης Ελτζι φροντίζει με αφοσίωση, συχνά μάλιστα τον ιππεύει ολόγυμνος ο ίδιος, μέσα στο παρθένο πευκοδάσος της περιοχής. Ο κάκιστος ιππέας [κυριολεκτικά και μεταφορικά] Πέντερτον, θα βασανίσει άγρια το δύσμοιρο ζώο ως υποκατάστατο της Λενόρα, για να δεχτεί την ίδια ταπείνωση από το χέρι της, ενώπιον μάλιστα των συναδέλφων του στρατιωτικών.

Σε απόλυτη συμμετρία προς τον Πέντερτον, η απατημένη σύζυγος Αλισον αναπτύσσει ένα μείγμα απέχθειας και νοσηρής συναισθηματικής προσκόλλησης προς τη Λενόρα, μια «μπάσταρδη κατάσταση μεταξύ σοκ και ζήλιας». Ετσι οι σεξουαλικές εντάσεις και οι αφτιασίδωτοι συμβολισμοί κυριαρχούν μέσα σε μια ρέουσα, απατηλά απλοποιημένη αφήγηση. Σε στιγμές μάλιστα όπου το μελόδραμα βράζει, ο διεισδυτικός, περίπου παντογνώστης αφηγητής ακολουθεί μια αποστασιοποιημένη γραμμή, κάνοντας τον αναγνώστη να αισθάνεται ότι όλα αυτά τον αφορούν άμεσα – ότι είναι κι αυτός μέρος της ιστορίας. Ωστόσο η ΜακΚάλερς δεν αποφεύγει τον πειρασμό να επιτρέψει στον εαυτό της ορισμένα φευγαλέα υποτιμητικά σχόλια για τους χαρακτήρες του βιβλίου, ενώ θα ήταν προτιμότερο ν’ αφήσει τις καταστάσεις να μιλήσουν αφ’ εαυτές. Πρόκειται πάντως για προϊόν της συναισθηματικής της ταύτισης με τα τεκταινόμενα και οι στιγμές αυτές είναι αραιοσπαρμένες, έτσι που εν τέλει μοιάζουν με δικαίωμα του αφηγητή στην πλήρη εμπλοκή.

Εξαιρετικά δομημένο, με προσεκτικά λαξευμένη και ραφιναρισμένη μορφή, με επιγραμματική ακρίβεια, με συμπύκνωση των δραματικών στιγμών, με καθαρότητα που παραπέμπει σε αρχαιοελληνική τραγωδία, με αναγνωρισμένα από τη συγγραφέα δάνεια από το κλασικό ρωσικό μυθιστόρημα του 19ου αιώνα, με την συμπόνια να δίνει τον τόνο της όπου δει, με τους ήρωες να υφίστανται τα χτυπήματα της ζωής αλλά και τις συνέπειες των επιλογών τους, το βιβλίο παίρνει τις αποστάσεις του από την ακραία τρυφερότητα του Η καρδιά κυνηγάει μονάχη και προετοιμάζει τα επόμενα αριστουργήματα Η Παράνυφος, Ρολόι χωρίς δείκτες και Η μπαλάντα του λυπημένου καφενείου. Τώρα πια συγκαταλέγεται στα επιτεύγματα της λογοτεχνίας του αμερικανικού Νότου με τις στοιχειωμένες αναπαραστάσεις της επιθυμίας και τον εξόφθαλμο φετιχισμό που εισάγει στα λογοτεχνικά πράγματα. Συνέβαλε σε αυτό και η ομότιτλη ταινία του Τζον Χιούστον με πρωταγωνιστές τον Μάρλον Μπράντο και την Ελίζαμπεθ Τέιλορ, όπου ισάξιοι αν όχι καλύτεροι αποδεικνύονται οι «δεύτεροι ρόλοι» (Τζούλι Χάρις, Μπράιαν Κιθ).

Επιγραμματικά: η ΜακΚάλερς δεν μιλάει τόσο για τη φρίκη της καθημερινότητας – αν και την αναλύει επαρκώς. Μιλάει πολύ περισσότερο για ένα είδος φρίκης που αργοσαλεύει κάτω από τα επιφαινόμενα, πέρα από τον κόσμο των αισθήσεων, πλευρικά ως προς την πραγματικότητα, με ένα, κατά τον Τενεσί Ουίλιαμς «είδος πνευματικής διαίσθησης για κάτι τόσο απίστευτο και σοκαριστικό που δεν μπορείς να μιλήσεις γι’ αυτό». Δημιουργεί εν τέλει έναν δικό της κόσμο με ευγένεια πνεύματος και εσωτερική ένταση.

Carson McCullers
Ανταύγειες σε χρυσά μάτια
Μτφ. Εφη Τσιρώνη,
πρόλογος: Βάννα Κατσαρού,
επίμετρο: Τενεσί Ουίλιαμς
Εκδ Διόπτρα, 2023, σελ. 189
τιμή: 14,50 ευρώ