Χαρισματικός διπλωμάτης, ένθερμος πατριώτης

Της τακτικής συνάντησης των Μόνιμων Αντιπρόσωπων της ΕΕ στον ΟΗΕ προήδρευε, τη μέρα εκείνη στη Νέα Υόρκη περί τις αρχές του 1996, ο «πολύς» ιταλός πρέσβης Francesco Fulci. Κάποια στιγμή αναφέρθηκε στην πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας και, στη συνέχεια, στρεφόμενος προς τον έλληνα ομόλογό του παρατήρησε, δήθεν χαριτολογώντας: «Είδες, Χρήστο, χρησιμοποίησα τη σωστή ονομασία. Δεν είπα “Μακεδονία”». «Μόλις το έκανες», απάντησε με τον γνωστό κοφτό του τρόπο ο έλληνας πρέσβης. Ο Fulci έμεινε κάγκελο, οι υπόλοιποι ξέσπασαν σε γέλια, με κάνα δυο μάλιστα να χειροκροτούν για το πάθημα του Ιταλού. Ουδείς τολμούσε, παρουσία του «Christos», να μνημονεύσει τη βόρεια γείτονα με την τότε συνταγματική ονομασία της.

Η οικογένεια του υπουργείου Εξωτερικών έχασε το περασμένο Σάββατο μια πολύ μεγάλη μορφή της ιστορίας της. Ο Χρήστος Ζαχαράκις κέρδιζε τον σεβασμό όλων, Ελλήνων και ξένων, μόνο που τον έβλεπες, με την κορμοστασιά και το αγέρωχο, συχνά βλοσυρό, ύφος, το περιποιημένο μούσι, τη διαπεραστική ματιά, την έμφυτη κομψότητα (όχι μόνον ενδυματολογική). Με τον δικό του μοναδικό τρόπο, ήταν αναμφισβήτητα χαρισματική προσωπικότητα. Ευφυέστατος και ευρυμαθέστατος, ετοιμόλογος και ευρηματικός, δέσποζε στις συνομιλίες και τις διαπραγματεύσεις, βρίσκοντας πάντα τον τρόπο να αντικρούσει και τα πλέον ισχυρά επιχειρήματα.

Ανεπανάληπτα θα μείνουν τα τηλεγραφήματά του – πρότυπα για το τι πρέπει να περιμένει η πολιτική και υπηρεσιακή ηγεσία από έναν έλληνα πρέσβη. Ενα χαρακτηριστικό τους ήταν οι σύνθετες και μακρές φράσεις (ενίοτε ολόκληρες παράγραφοι), οι οποίες στα χέρια άλλων θα κατέληγαν δύσπεπτες και δυσνόητες, αλλά η απαράμιλλη πένα του τις καθιστούσε αληθινά κομψοτεχνήματα. Ως προς την ουσία δε, κι αν ακόμη διαφωνούσε κανείς επί του περιεχομένου τους, δεν θα μπορούσε να μη θαυμάσει το θάρρος της γνώμης, το βάρος της επιχειρηματολογίας και την τεκμηρίωση των εισηγήσεων.

Εκτός γραφείου, βαριόταν θανάσιμα τις κοινοτοπίες και συχνά αναλάμβανε πρωτοβούλως, εν είδει πνευματικής άσκησης, τον ρόλο του «δικηγόρου του διαβόλου» υποστηρίζοντας θέσεις που γνώριζε ότι θα προκαλούσαν τους παρευρισκόμενους. «Μα σοβαρά πιστεύετε τα όσα λέγατε χθες βράδυ;», τον ρώτησα μια φορά. «Οχι βέβαια», απάντησε, «αλλά τουλάχιστον είχαμε μια ενδιαφέρουσα συζήτηση κι έσπειρα σε όλους σας λίγη αμφιβολία γι’ αυτά που θεωρείτε δεδομένα».

Είχε ξεκάθαρες απόψεις για τα ελληνοτουρκικά, καθώς και για το Κυπριακό που γνώριζε όσο λίγοι (μετά και τη θητεία του στην Κύπρο, για την οποία έτρεφε μεγάλη αγάπη). Βαθιά πατριώτης, επιδείκνυε μεγάλο σεβασμό στα σύμβολα της ιστορίας και τις παραδόσεις του Ελληνισμού. «Τι γραβάτα είναι αυτή;», άστραψε μια φορά που με πέτυχε στον διάδρομο. Αφελώς ανέφερα πρώτα τη μάρκα και στη συνέχεια το χρώμα, ήταν θυμάμαι κίτρινη. «Τι μέρα είναι;», ρώτησε με φανερή ενόχληση. «Πέμπτη», απάντησα. «Μεγάλη Πέμπτη», βρόντηξε και τότε παρατήρησα ότι η δικιά του γραβάτα ήταν κατάμαυρη. Οπως μαύρη φόραγε επίσης κάθε χρόνο στις 29 Μαΐου.

Ως προϊστάμενος, ενέπνεε καθημερινά με την παρουσία και τη δράση του. Εξαιρετικά απαιτητικός, πρωτίστως με τον εαυτό του, σε ωθούσε συνεχώς να γίνεσαι καλύτερος. Παράλληλα, όμως, ήταν πάντα εκεί για τους συνεργάτες του, στα καλά και τα δύσκολα, στα επαγγελματικά και τα προσωπικά. «Είναι μεγάλη χαρά να βλέπεις τα δικά σου “παιδιά” να προχωρούν», συνήθιζε να λέει. Δήλωνε επίσης παρών κάθε φορά που κάποιος από μας χρειαζόταν μια συμβουλή, την οποία έδινε γενναιόδωρα, υπό το φως και της τεράστιας εμπειρίας του.

Δεν θα ήθελα να πέσω στην παγίδα της εξιδανίκευσης. Ο Χρήστος Ζαχαράκις είχε σπάνιες δεξιότητες, αλλά ήταν συγχρόνως κι ένας κανονικός άνθρωπος όπως όλοι μας, με τις αδυναμίες και τις κάποιες κακές στιγμές του. Πιστεύω πως θα παραδεχόταν και ο ίδιος ότι η κοσμοθεωρία του πλησίαζε αυτή του Ελληνισμού ως «έθνους ανάδελφου». Εκείνος, ο πολέμιος όπως είπαμε του πνευματικού «copy – paste», ίσως να φάνταζε με τα σημερινά δεδομένα λίγο «μονοθεματικός». Ισχυρογνώμων, συνέχισε να υποστηρίζει με σθένος και συνέπεια τις θέσεις του ακόμη και όταν, όχι οι βασικές παράμετροι, αλλά οι προσεγγίσεις και οι χειρισμοί της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής άρχισαν να μεταβάλλονται. Επέλεξε να μην κεφαλαιοποιήσει περαιτέρω το σπουδαίο όνομα που δημιούργησε στο υπουργείο Εξωτερικών και την Ευρωβουλή, περιορίζοντας σταδιακά, αποστασιοποιούμενος θαρρείς, τις δημόσιες τοποθετήσεις του και περνώντας πολύ καιρό στην εξίσου αγαπημένη του Κρήτη. Ισως, για τον λόγο αυτό, δεν ήταν τόσο γνωστός στις νέες γενιές των υπαλλήλων του ΥΠΕΞ – τούτο δε πιθανόν να εξηγεί τις λακωνικές ανακοινώσεις που εκδόθηκαν για την εκδημία του, οι οποίες περιορίστηκαν στην ψυχρή παράθεση των πόστων απ’ όπου πέρασε και δεν περιποίησαν ούτε κατ’ ελάχιστο την τιμή που του αναλογεί.

Δεκαπέντε χρόνια μετά το προαναφερθέν στιγμιότυπο με τον Fulci, τοποθετημένος στην Ουάσιγκτον πλέον υπό τον επίσης σπουδαίο πρέσβη Βασίλη Κασκαρέλη, δέχθηκα πρόσκληση από τον εκεί βρετανό ομόλογό μου. Με το που έφθασα στην κατοικία του, με πλησίασε αμέσως ο ένας αποφευκτέος συνδαιτυμόνας, που πάντα θα βρεθεί σε παρόμοιες εκδηλώσεις, και μου είπε συνωμοτικά: «Εσείς δεν είστε ο έλληνας διπλωμάτης; Μας παρακάλεσε θερμά ο οικοδεσπότης να μην αναφερθούμε καθόλου, από ευγένεια, στην οικονομική κρίση στη χώρα σας». «Μα μόλις το κάνατε», είχα την απάντηση έτοιμη με πατέντα Ζαχαράκι. Εντρομος ο συνομιλητής μου με απέφυγε επιμελώς την υπόλοιπη βραδιά, αφήνοντάς με απερίσπαστο να αναπτύξω πολύ χρησιμότερες για την πρεσβεία επαφές.

Είναι ένα πολύ μικρό, ανεκδοτολογικό, δείγμα των τόσων, σαφώς πολυτιμότερων, που μάθαινε κανείς θητεύοντας δίπλα στον Χρήστο Ζαχαράκι. Οσοι ευτυχήσαμε να υπηρετήσουμε υπό τις οδηγίες του έχουμε, νομίζω, το χρέος να συνεχίσουμε, κατά το δυνατόν του καθενός, να εφαρμόζουμε τα διδάγματά του και να μεταλαμπαδεύσουμε ό,τι μπορούμε σε όσους ακολουθούν. Και να κρατήσουμε τη μνήμη του ζωντανή, όπως του αξίζει.

Ο Ιωάννης Βράιλας είναι μόνιμος αντιπρόσωπος
της Ελλάδας στην ΕΕ