Τόμας Μπέρνχαρντ, στα όρια της γλώσσας

Το 1991 το ελληνικό, φανατικό για θέατρο, κοινό ήρθε σε επαφή με έναν συγγραφέα των ορίων, υπάρξεως, πράξεως και γλώσσας, τον Αυστριακό Τόμας Μπέρνχαρντ. Μια συγγραφική ιδιοφυΐα που πέρασε από τον χώρο του παγκόσμιου θεάτρου σαν διάττων αστέρας για λίγο και χάθηκε στο χάος. Με αφορμή εκείνη την περίοδο της σημαντικής παράστασης του Λευτέρη Βογιατζή στο Θέατρο Οδού Κυκλάδων, με το έργο του Μπέρνχαρντ «Ρίττερ, Ντένε, Φος», τελείωνα την κριτική μου τότε στα «ΝΕΑ»: «Κακά τα ψέματα, ο κεντροευρωπαϊκός μηδενισμός που διατρέχει το κείμενο δεν έχει πολλές πιθανότητες να επικοινωνήσει με τη μεσογειακή μας κατάφαση στον κόσμο». Τίτλος του κριτικού μου σημειώματος, «Η γλώσσα ως τραγωδία υπάρξεως».

«Ο Μπέρνχαρντ είναι ένας συγγραφέας εμμόνων ιδεών. Τα βιβλία του, απομνημονεύματα, μυθιστορήματα, διηγήματα και θεατρικά έργα, είναι κυριολεκτικά αυτοβιογραφικές εγγραφές και ταυτόχρονα οι επώδυνες ταυτοποιήσεις του συγγραφέα με τον μείζονα φιλόσοφο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν και τον φίλο του Μπέρνχαρντ, ανιψιό του φιλοσόφου, Πάουλ Βιτγκενστάιν. Ολόκληρο το έργο του αυστριακού συγγραφέα είναι η βιογραφική ταύτιση με τους δύο Βιτγκενστάιν.

Εδώ ανοίγω μια παρένθεση για να σημειώσω ότι τα κείμενα του Μπέρνχαρντ είναι κυριολεκτικά απρόσιτα για τον άνθρωπο, όσο μορφωμένος κι αν είναι αυτός, που δεν γνωρίζει τα πρόσωπα και τα πράγματα (φιλοσόφους και θεωρίες) που ανακατεύει ο συγγραφέας σε κάθε αράδα των έργων του. Και πρέπει επίσης να πω ότι είναι κυριολεκτικά ουτοπικό να χαρεί κανείς αυτόν τον υπαινικτικό συνεχώς συγγραφέα, χωρίς να έχει στοιχειώδη επαφή με τη σύνολη γερμανική φιλοσοφία μετά τον Καντ. Κάθε φράση του παραπέμπει στον Νίτσε, στον Χούσερλ, τον Φρέγκε, τον Ράσελ, τον Χουάιτχεντ, τον Κάρναπ, τον Κίρκεγκορντ, τους νεοκαντιανούς ή στον Χάιντεγκερ. Διαλέγεται με όλη τη φιλοσοφική προβληματική, ιδιαίτερα μετά από τη νιτσεϊκή διακήρυξη περί θανάτου της φιλοσοφίας.

Δεν επιθυμώ να τρομοκρατήσω κανέναν, αλλά ο υποψήφιος θεατής του έργου που ανέβασε η “Νέα Σκηνή” του Λευτέρη Βογιατζή, χωρίς ένα στοιχειώδες οπλοστάσιο φιλοσοφικής τάξεως, θα μείνει εκτός νυμφώνος. Εξάλλου, αν επιμένω ιδιαιτέρως στο φιλοσοφικό πλέγμα που συνέχει το όλο έργο του Μπέρνχαρντ, είναι για να δείξω παρακάτω και τα προβλήματα που είναι να αντιμετωπίσει και πώς τα έλυσε ο Βογιατζής.

«Ρίττερ, Ντένε, Φος»

Το συγκεκριμένο έργο που μας απασχολεί γράφτηκε το 1984 και παίχθηκε το 1986. Ο τίτλος του «Ρίττερ, Ντένε, Φος» παραπέμπει στα ονόματα των δύο γυναικών και του ανδρός ηθοποιού που ενσαρκώνουν τους τρεις μοναδικούς ρόλους: του Λούντβιχ Βόριγκερ και τις δύο αδελφές του, που δεν είναι άλλοι από τον φιλόσοφο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν και τις αδελφές του. Καταλαβαίνει λοιπόν κανείς πως από τον τίτλο του έργου ο συγγραφέας μας υποχρεώνει να παίξουμε το παιχνίδι των υποκαταστάσεων. Με τη διαφορά ότι εδώ δεν έχουμε τόσο να κάνουμε με το γνωστό παίγνιο της θεατρικής μεταμόρφωσης που γοήτευε συγγραφείς από τον Σαίξπηρ ως τον Μαριβό και από τον Πιραντέλο ως τον Ζενέ, αλλά για το πρόβλημα που έθετε κυρίως ο θετικισμός, η μαθηματική λογική και η γλωσσολογία, δηλαδή τη σχέση σημαίνοντος και σημαινομένου, πραγματικότητας και γλώσσας, γεγονότων και πραγμάτων, το πρόβλημα γενικώς της συμβολικής και της δυνατότητας απεικόνισης.

Χωρίς τη γενικευτική θεωρία του Βιτγκενστάιν, όπως διατυπώνεται στο Tractatus, στην πραγματεία του τη λογικο-φιλοσοφική, δεν είναι δυνατή η αποκρυπτογράφηση του έργου του Μπέρνχαρντ. Χωρίς τις παρακάτω (αναγκαστικά αποσπασματικές) προτάσεις από την “πραγματεία” είναι αδιανόητη η κατανόηση του θεατρικού κειμένου: “Ο κόσμος είναι όλα όσα συμβαίνουν κάθε φορά. Ο κόσμος είναι η ολότητα των γεγονότων, όχι των πραγμάτων. Αυτό που κάθε φορά συμβαίνει, το γεγονός, είναι η ύπαρξη καταστάσεων, πραγμάτων. Για τα γεγονότα σχηματίζουμε εικόνες. Η εικόνα είναι ένα γεγονός. Η εικόνα που δεν μπορεί να απεικονίζει την απεικονιστική μορφή της, τη δείχνει.

“Η γλώσσα είναι η ολότητα των προτάσεων. Η πραγματικότητα έρχεται σε σύγκρουση με την πρόταση. Αυτό που μπορεί να δείχνεται, δεν μπορεί να λέγεται. Η πίστη στην αιτιατή πλοκή είναι δεισιδαιμονία. Τα όρια της γλώσσας μου σημαίνουν τα όρια του κόσμου μου. Κόσμος και ζωή είναι ένα. Είμαι ο κόσμος μου. Το νόημα του κόσμου πρέπει να βρίσκεται έξω από τον κόσμο. Χωρίς άλλο υπάρχει αυτό που δεν λέγεται με λόγια. Είναι αυτό που δείχνεται, το μυστικό στοιχείο. Για όσα δεν μπορεί να μιλάει κανείς, για αυτά πρέπει να σωπαίνει” (Μετάφραση: Θ. Κιτσόπουλος).

Ελλογο και ά-λογο

Οποιος νομίζει ότι η παραπάνω καταχώριση είναι περιττή επίδειξη γνώσεων, ας προσπαθήσει να καταλάβει θεμελιώδεις, αλλά και περιθωριακές σκηνές του έργου του Μπέρνχαρντ. Ο σφοδρά ταλανιζόμενος από το υπαρξιακό σύνδρομο της αηδίας συγγραφέας θέτει από την αρχή του έργου προβλήματα που έχουν να κάνουν με τη λογική και το ά-λογο, την εικόνα και την πραγματικότητα, την αλήθεια και το ψεύδος, τη σαφήνεια και την ασάφεια, την ευκρίνεια και τη σύγχυση. Το έργο είναι ένα παραλήρημα, όπου η γλώσσα πασχίζει να περιγράψει ό,τι δεν περιγράφεται, δεν λέγεται, αλλά δείχνεται. Το έργο του Μπέρνχαρντ προσπαθεί να λύσει το αδιέξοδο εν πολλοίς πρόβλημα της καταγραφής μέσω του θεάτρου μιας πραγματικότητας. Η θεατρική πράξη είναι κυρίως δείξη, αλλά αυτό πραγματοποιείται ως γεγονός, δηλαδή ως γλώσσα.

Λόγος και δείξη είναι δύο διαφορετικές προσεγγίσεις της πραγματικότητας, άρα “γράφω θέατρο” (και από δω η απέχθεια του Λούντβιχ=Βιτγκενστάιν=Μπέρνχαρντ για το θέατρο) σημαίνει “ευρίσκομαι εν πλήρει συγχύσει”. Τα τρία πρόσωπα του έργου φλυαρούν ακατάσχετα και, όσο φλυαρούν, δεν επικοινωνούν, δεν κατανοούν και δεν προσεγγίζουν την αλήθεια, γιατί η γλώσσα δεν μπορεί να πει το άρρητο και το άρρητο είναι μυστικό στοιχείο που αναπαύεται στη σιωπή. Καθετί που συμβαίνει στη σκηνή είναι γεγονός που απεικονίζεται στη γλώσσα και τα όρια της γλώσσας είναι ο κόσμος του καθενός. Η ζωγραφική, η μουσική, τα σερβίτσια, το άσυλο, οι γονείς, η τραπεζαρία, τα σώβρακα απέχουν από την πραγματικότητα όσο απέχει το κάθε πράγμα από την εικόνα του και κάθε εικόνα από τη λέξη. Αλλος ο “κόσμος” της πραγματικότητας, αν υπάρχει (υπάρχει, αλλά είναι άρρητος) και άλλος ο κόσμος της γλώσσας.

Το έργο που αποπειράθηκε να διδάξει ο Βογιατζής είναι ένα φιλοσοφικό δοκίμιο που αποπειράται από τη μεριά του να υπερβεί το αδιέξοδο της γλώσσας και να δείξει το μυστικό στοιχείο. Ο Μπέρνχαρντ παλεύει ανάμεσα στο έλλογο και στο ά-λογο, στον δαίμονα της γλώσσας και στον δαίμονα της σάρκας, στη λογική και στην υπέρβασή της. Ο κόσμος των αδελφών και ο κόσμος του Λούντβιχ έχουν κοινό όριο, αλλά διαφορετική οπτική. Η τρέλα του Λούντβιχ είναι η αλήθεια του και η λογική των γυναικών είναι το ψεύδος τους. Και αντίστροφα. Το έργο του Μπέρνχαρντ είναι ένα κείμενο, μια πράξη, ένα διάβημα απάνθρωπο, ασήκωτο, αβίωτο, αβάσταχτο. Εργο σκληρό, ανελέητο, γιατί είναι πέραν της ηθικής, γιατί είναι φανερό (λέει η “πραγματεία”) πως την ηθική δεν μπορούμε να την εκφράσουμε με λέξεις. Ο κόσμος του ευτυχισμένου ανθρώπου είναι άλλος από τον κόσμο του δυστυχισμένου ανθρώπου».