Η μεταπολίτευση του Βασίλη Βασιλικού

Πρωτοέπιασα στα χέρια μου βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού, το «Ζ», το χρονικό της δολοφονίας του Λαμπράκη, που το είχε μνημειώσει ο Κώστας Γαβράς. Ηταν αμέσως μετά τη δικτατορία, τότε που τα παιδιά της ηλικίας μου μεγάλωσαν ξαφνικά κι άρχισαν με μανία να διαβάζουν τα απαγορευμένα βιβλία της προηγούμενης περιόδου, τα οποία προσωπικώς νόμιζα θα μας κάνουν βαθείς κοσμοπολίτες αναζητητές της ελευθερίας.

Ο δικός μου Βασίλης Βασιλικός κινούνταν στην περιοχή της δημοσιογραφίας, του εφήμερου γραπτού λόγου. Δεν ήταν μόνο δημοσιογράφος, ήταν δημοσιογράφος-συγγραφέας, κάτι σαν Τρούμαν Καπότε που έγραφε ελληνικά, για τα δικά μας ζητήματα.

Ηταν μια εποχή που η δημοσιογραφία ήταν κάτι εξωτικό, γοητευτικό, μαγικό. Οσοι έγραφαν στις εφημερίδες και ιδίως όσοι μπορούσαν να γράφουν τα δικά τους, ιστορίες με το δικό τους ύφος ή τις γνώμες τους, ήταν λαϊκά είδωλα ανήσυχων νεαρών media victims. Κι ο Βασιλικός ήταν διακεκριμένος ανάμεσά τους. Είχε άλλωστε βαρύ βιογραφικό. Είχε υπογράψει ένα μπεστ σέλερ και μια κινηματογραφική επιτυχία, ήταν διάσημος εξόριστος στη χούντα, ήταν περιζήτητος για την πολιτική του ταυτότητα και τη συγγραφική του επιδεξιότητα.

Θυμάμαι, τα χρόνια της μεταπολίτευσης, με πόση αγωνία περιμέναμε την «Ελευθεροτυπία», να διαβάσουμε τη συνέχεια του «Ιατροδικαστή», μιας από τις ιστορίες του με πολιτικό υπόβαθρο (αναφερόταν στον θάνατο της συζύγου του Σταύρου Νιάρχου, Ευγενίας, και στα διάφορα σενάρια που κυκλοφορούσαν για τα πραγματικά αίτιά του). Η δημοτικότητά του μέσω των εφημερίδων έκανε μπεστ σέλερ τα βιβλία του. Είχε μεγάλο ταλέντο να μεταπλάθει πολιτικά θέματα ή κοινωνικά φαινόμενα (όπως, π.χ., τα «καμάκια»), σε αφηγήσεις. Ηταν οι εύκολες μυθοπλασίες του, αλλά ήταν και η εποχή που μια γενιά στερημένων ζητούσε είδωλα – και ο Βασίλης Βασιλικός ανταποκρινόταν σε αυτό το αίτημα.

Προσωπικά, διάβασα με καθυστέρηση την ατόφια λογοτεχνική Τριλογία του («Το φύλλο», «Το πηγάδι», «Τ’ αγγέλιασμα») την οποία παραδέχεται η κριτική και τον «Γλαύκο Θρασάκη» (απ’ τα καλύτερά του), μαζί με τα αυτοβιογραφικά βιβλία του τα αφιερωμένα στη σύζυγό του, Μιμή, που πέθανε στα τέλη της δεκαετίας του 1970. Στράβωσα μάλιστα για πρώτη φορά μαζί του όταν, σε ένα κεφάλαιο του «Τελευταίου αντίο» (νομίζω), απαξίωνε τον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη και την πνευματικότητα στη λογοτεχνία. Και νομίζω κάπου εκεί διακόπηκε η ούτως ή άλλως απόμακρη σχέση μας. Προτίμησα να βασανιστώ με τους εμμονικούς με την πνευματικότητα της λογοτεχνίας – κι ύστερα, στη δουλειά, νομίζω ότι ξεπέρασα τον τρόπο με τον οποίο ο Βασιλικός έβλεπε τα πράγματα.

Αλλά όταν τον επανανακάλυψα διαπίστωσα ότι και ο δικός του τρόπος της λογοτεχνίας ήταν έγκυρος και παρήγαγε συγκίνηση. Εν πάση περιπτώσει, τον ανακάλυψα ξανά πρόσφατα, τον ξαναδιάβασα κριτικά, επιδιώκοντας να συμπληρώσω μέσα από τα γραπτά του την ανάμνησή μου για την προσωπική μου πορεία. Ο Βασίλης Βασιλικός ήταν τμήμα της πορείας αυτής. Αντιφατικής, συχνά αναθεωρητικής – αλλά περίπου ανάλογη της πορείας όλων μας.

Ο Βασίλης Βασιλικός κέρδισε το ρόλο του διαμορφωτή της μεταδικτατορικής γενιάς. Ως συγγραφέας, θα μείνει στην ιστορία ως ο χρονικογράφος μιας ταραγμένης εποχής, στην οποία προετοιμάστηκε μια καλύτερη Ελλάδα. Με όλες τις αντιφάσεις του, από τον χώρο του συνέβαλε κι ο ίδιος σε αυτή την καλύτερη Ελλάδα.