«Να έχουμε περισσότερες {CR}ιστορίες ένταξης {CR}και ενσωμάτωσης»

Ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο και την παγκόσμια ειρήνη. Είναι έξυπνη, ευγενική, λατρεύει τους Beatles και όταν μεγαλώσει θέλει να γίνει διερμηνέας στον ΟΗΕ: αυτός είναι ο χαρακτήρας της μικρής Μαφάλντα, της ηρωίδας του αργεντινού δημιουργού κόμικ Quino. Μερικές φορές, πάντως, είναι εντυπωσιακό πώς η φαντασία ταυτίζεται με την πραγματικότητα. Κι αυτό συμβαίνει στην περίπτωση της επίσης γεννημένης στην Αργεντινή Maria Clara Martin, της αντιπροσώπου της Υπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες στην Ελλάδα.

Η συνάντηση κανονίστηκε για το μεσημέρι της Δευτέρας. Οσο για το μέρος, μόνο τυχαίο δεν ήταν. Εξάρχεια, Ανδρέα Μεταξά 9-11, λίγα μέτρα μακριά από το σημείο όπου δολοφονήθηκε το 2008 ο Αλέξης Γρηγορόπουλος. Εκεί, ο Ρεζά Γκολαμί, ο οποίος έφτασε στην Ελλάδα το 2006 ως ασυνόδευτος ανήλικος, αφήνοντας πίσω τη ζωή του στην εμπόλεμη Καμπούλ του Αφγανιστάν, αποφάσισε πριν από περίπου εννέα χρόνια να ανοίξει το δικό του μικρό μεζεδοπωλείο. Ακόμη και το όνομα που έδωσε στην επιχείρησή του παραπέμπει στην ανάγκη να βρει τη δική του… φωλιά. Πάνω από το τραπέζι μας, ένα καδράκι προϊδεάζει τους πελάτες: «Η Folia είναι ένα σπίτι για δύο διαφορετικούς πολιτισμούς, τον αφγανικό και τον ελληνικό. Για να σας το αποδείξουμε αποφασίσαμε να σας ταξιδέψουμε μέσα από τις γεύσεις σε έναν τόπο μακρινό αλλά ταυτόχρονα οικείο».

Αυτός είναι και ο στόχος, σπεύδει να πει η Maria Clara Martin, «να έχουμε όλο και περισσότερες ιστορίες ένταξης και ενσωμάτωσης στην κοινωνία όπως αυτή του Ρεζά. Αλλωστε, αυτό που συνεχώς λέω είναι ότι οι πρόσφυγες δεν ψάχνουν για μια καλύτερη ζωή, ψάχνουν απλά για ζωή».

Η ίδια ήρθε στην Ελλάδα πριν από ακριβώς δύο χρόνια, έχοντας διανύσει πολλές χιλιάδες χιλιόμετρα στην καριέρα της. Με επίκεντρο τα θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και προσφύγων ανέλαβε ηγετικές θέσεις σε γραφεία της Υπατης Αρμοστείας, ενώ υπήρξε επικεφαλής του Τομέα Αμερικής στο Γραφείο του Υπατου Αρμοστή των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Η Maria Clara Martin εργάστηκε και σε άλλους οργανισμούς, μεταξύ αυτών στο Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα (WFP), στη Διεθνή Αμνηστία και στη Διεθνή Αποστολή Πολιτικής Υποστήριξης στην Αϊτή.

Αφήνοντας, λοιπόν, στα 21 της τη χώρα καταγωγής της, την Αργεντινή, περιηγήθηκε επαγγελματικά τρεις ηπείρους, έχοντας να αντιμετωπίσει σε κάποιες από τις χώρες, όπου εγκαταστάθηκε, ακόμη και θέματα ασφάλειας.

Μεγάλη Βρετανία, Μοζαμβίκη, Αϊτή, Ρουάντα, Ελβετία, Βέλγιο, Κολομβία, Ισημερινός αποτελούν τους σημαντικούς σταθμούς της επαγγελματικής της πορείας. «Δύο χρόνια έμεινα σε Μοζαμβίκη και Ρουάντα. Ειδικά στην περίπτωση της Μοζαμβίκης έφτασα όταν είχε ήδη υπογραφεί η ειρηνευτική συμφωνία. Ωστόσο, υπήρχαν ακόμη πολλές νάρκες, οπότε έπρεπε να είσαι πολύ προσεκτικός. Εάν δεν ήξερες τον δρόμο και δεν είχε περάσει κανείς σε αυτόν πριν από εσένα, δεν προχωρούσες. Η ασφάλεια σε τέτοιες συνθήκες είναι πολύ σημαντική. Δεν μπορείς να κάνεις τον… καουμπόι, δεν μπορείς να βοηθήσεις άλλους ανθρώπους εάν εσύ έχεις χτυπήσει. Πρέπει να σκεφτείς τη δική σου ασφάλεια και την ασφάλεια της ομάδας σου».

Η ανάληψη των καθηκόντων της στην Ελλάδα δεν συνέπεσε με τη μεγάλη προσφυγική – μεταναστευτική κρίση του 2015, ωστόσο οι διώξεις και οι συγκρούσεις στην ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου δεν άφηναν περιθώρια για εφησυχασμό. Σε ό,τι αφορά το Προσφυγικό, όπως σημειώνει η Maria Clara Martin, τα πράγματα θα πρέπει να μπουν στη σωστή τους σειρά, δίνοντας την εικόνα τού σήμερα μέσα από τα τελευταία δεδομένα: μέχρι τα τέλη Σεπτεμβρίου, υπολογίζεται πως ο αριθμός των ανθρώπων οι οποίοι εκτοπίστηκαν εξαιτίας πολέμων, διωγμών, βίας και παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε παγκόσμιο επίπεδο είχε ξεπεράσει τα 114 εκατομμύρια, εκ των οποίων τα 37 εκατομμύρια είναι πρόσφυγες. «Το 75% των προσφύγων και ατόμων που χρήζουν διεθνούς προστασίας βρίσκεται σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, ενώ το 20% μένει στις πιο φτωχές χώρες, όπως το Τσαντ ή η Κεντροαφρικανική Δημοκρατία. Στην Ευρώπη ο αριθμός των προσφύγων φτάνει σήμερα τα 8,8 εκατομμύρια. Δυστυχώς, η εκτίμησή μας είναι πως ο αριθμός των αναγκαστικά εκτοπισμένων παγκοσμίως μέχρι το τέλος του 2024 μπορεί να φτάσει τα 130 εκατομμύρια».

Δεν μιλάμε, όπως υπογραμμίζει η αντιπρόσωπος της Υπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες στην Ελλάδα, για μια προσφυγική κρίση στην Ευρώπη. «Καταγράφεται, όντως, αύξηση των ροών, αλλά αύξηση έχουμε και στις συγκρούσεις. Φέτος, στη Μεσόγειο έφτασαν (διαθέσιμα στοιχεία έως 19 Νοεμβρίου) 244.608 πρόσφυγες και μετανάστες, εκ των οποίων οι 41.266 ήρθαν στην Ελλάδα. Γιατί έχουμε περισσότερους πρόσφυγες στην Ευρώπη; Εξαιτίας του πολέμου στην Ουκρανία που διπλασίασε τον αριθμό τους. Οσο ο κόσμος δεν… επενδύει στην ειρήνη και δεν σταματά τις πολεμικές συγκρούσεις, άνθρωποι θα αναζητούν προστασία οπουδήποτε».

Κι εκεί είναι, όπως εξηγεί, που πρέπει να γίνει ο διαχωρισμός. Τα κράτη είναι υποχρεωμένα να παρέχουν ασφάλεια στα άτομα των οποίων η ζωή ή η φυσική ακεραιότητα ή η ελευθερία βρίσκεται σε κίνδυνο εξαιτίας συγκρούσεων και διωγμών. «Αυτοί οι άνθρωποι πρέπει να προστατευτούν. Το πρόβλημα ξεκινά όταν έχεις άτομα που η ζωή τους δεν είναι σε κίνδυνο, δεν είναι πρόσφυγες και άρα πρέπει να επιστραφούν, αφού έχει απορριφθεί το αίτημά τους για άσυλο. Τολμώ να πω, λοιπόν, πως ένας από τους βασικούς πυλώνες του συστήματος ασύλου είναι ότι θα πρέπει να επιστραφούν όσοι δεν δικαιούνται αυτή τη διεθνή προστασία, κάτι που όμως, όπως γνωρίζουμε, συμβαίνει σπάνια. Το πολύ σημαντικό είναι να γνωρίζει ο κόσμος ότι υπάρχει διαχωρισμός κι αυτό δεν μπορεί να γίνει ούτε μέσω φραχτών ούτε μέσω αποτροπών ή push back αλλά αξιολογώντας ποιος χρειάζεται και δικαιούται την προστασία και ποιος όχι, και δουλεύοντας μέσα από ειρηνικές διαδικασίες και συνθήκες ανάπτυξης. Ο κόσμος χρειάζεται τρία πράγματα περισσότερο απ΄ οτιδήποτε άλλο: ειρήνη, ελπίδα και αλληλεγγύη. Δυστυχώς, και τα τρία παρέχονται με το… σταγονόμετρο».

Διακινητές και θάνατοι

Γιατί διαφορετικά, υπογραμμίζει, οι άνθρωποι, μην έχοντας άλλη επιλογή, εμπιστεύονται τους διακινητές, οι οποίοι δεν έχουν την ανθρώπινη ζωή σε υπόληψη, δεν ενδιαφέρονται καν για τα ανθρώπινα δικαιώματα. «Μα δείτε αυτόν τον αριθμό. Μόνο φέτος – μέχρι τα μέσα Νοεμβρίου – 2.594 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στα νερά της Μεσογείου ή αγνοούνται. Δεν το θέλουμε αυτό, αλλά είναι εξαιρετικά δύσκολο να ανταγωνιστείς το όνειρο ότι τα πράγματα θα είναι καλύτερα σε κάποιον άλλο τόπο».Σπεύδει, δε, να μιλήσει και για το παράδοξο με την πολεμική σύγκρουση στη Λωρίδα της Γάζας, όπου είχε καταγραφεί αύξηση του αριθμού των Παλαιστινίων που έφταναν στην Ελλάδα τους περασμένους μήνες. Ωστόσο το τελευταίο διάστημα δεν παρατηρείται κάποια αυξημένη κίνηση, «οι άνθρωποι ακόμη δεν μπορούν να φύγουν από την περιοχή».  Μπορούν οι ροές να μηδενιστούν; Η απάντηση είναι «όχι».

«Δεν μπορείς να… σφραγίσεις ερμητικά μια χώρα, αλλά παράλληλα κάτι τέτοιο θα ήταν ενάντια στη διεθνή νομοθεσία. Αλλωστε, όλα τα κράτη που υπέγραψαν τη Σύμβαση για τους Πρόσφυγες δεσμεύτηκαν να παρέχουν προστασία σε ανθρώπους που την έχουν ανάγκη. Κάνοντας κάτι τέτοιο, λυπάμαι που το λέω, αυξάνεις τη δουλειά των διακινητών, θα βρίσκουν εναλλακτικές διαδρομές και θα κάνουν ακόμη πιο ακριβό το… ταξίδι». Αυτό που είναι σίγουρο, προσθέτει η Maria Clara Martin, είναι ότι η Ευρώπη – και όχι μόνο η Ελλάδα – χρειάζεται τους μετανάστες. «Είμαστε σε μια κατάσταση σήμερα που είναι απαραίτητες οι νόμιμες οδοί μετανάστευσης. Μπορεί, δηλαδή, να μην είναι πρόσφυγες, αλλά οι χώρες να τους επιτρέπουν την είσοδο για εργασιακούς λόγους». Ηδη οι ελληνικές Αρχές βρίσκονται σε διαπραγματεύσεις προς αυτή την κατεύθυνση με χώρες όπως η Ινδία, το Μπανγκλαντές, η Αίγυπτος. Εκπαίδευση και κοινωνική ένταξη είναι οι δύο πυλώνες της προσφυγικής πολιτικής, σύμφωνα με την αντιπρόσωπο της Υπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες στην Ελλάδα. Πρώτος στόχος είναι να ταυτοποιηθούν οι πρόσφυγες που θα αποτελέσουν το εργατικό δυναμικό. «Μην ξεχνάμε πως το 18% των προσφύγων που βρίσκονται στην Ελλάδα έχει πτυχίο πανεπιστημίου, ενώ την ίδια στιγμή το 38% έχει πτυχίο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Τον Οκτώβριο βρέθηκα στη Βόρεια Ελλάδα, όπου συνάντησα έναν παλαιστίνιο πρόσφυγα που είχε Phd στη μηχανική. Και δεν είναι ο μοναδικός. Η Ελλάδα πρέπει να αξιοποιήσει τα ταλέντα τους».

Κι εκεί ξεκινά το ενταξιακό έργο της Υπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, που με τις συνεργαζόμενες οργανώσεις πραγματοποιούν προγράμματα εκπαίδευσης προφανώς της ελληνικής γλώσσας αλλά και εξειδικευμένα προγράμματα για κάθε επάγγελμα. «Στα τέλη του 2021 η υφυπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου Σοφία Βούλτεψη είχε αναφέρει πως η χώρα είχε ανάγκη από οδηγούς, νταντάδες, φροντιστές για ανθρώπους με αναπηρία και χρόνια νοσήματα καθώς και διαπολιτισμικούς μεσολαβητές. Τους εκπαιδεύσαμε και συνεχίζουμε να το κάνουμε. Μην ξεχνάμε πως πλέον το 60% των προσφύγων δηλώνει πως θέλει να μείνει στην Ελλάδα, κάτι που δεν συνέβαινε παλαιότερα, ενώ το 20% αναφέρει ότι θα έμενε εάν εμφανιζόταν η κατάλληλη ευκαιρία».

Ενταξη στο σχολείο

Σε ό,τι αφορά την εκπαίδευση, τα προσφυγόπουλα, που σε καμία περίπτωση δεν είναι λιγότερο έξυπνα, απλά έχουν ζήσει διάφορες δύσκολες καταστάσεις, θα πρέπει να εντάσσονται πάντα στο ελληνικό σχολείο. «Εχουμε περιπτώσεις παιδιών που έφτασαν στην Ελλάδα ως ασυνόδευτα και σήμερα είναι επιχειρηματίες, έχουν κερδίσει υποτροφίες προκειμένου να συνεχίσουν την εκπαίδευσή τους». Και η ίδια, άλλωστε, εκπαιδεύεται μαθαίνοντας ελληνικά, ενώ δύο χρόνια τώρα στη χώρα μας μία από τις συνήθειες που έχει υιοθετήσει – και όπως λέει δύσκολα θα την αλλάξει – είναι ο ελληνικός καφές.

Η Maria Clara Martin δεν διστάζει να μοιραστεί και μια ξεχωριστή εμπειρία που έζησε για ένα μικρό χρονικό διάστημα, όσο βρισκόταν στο Λονδίνο. Τότε το 24ωρό της μοιραζόταν μεταξύ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της προσωπικής της ζωής και της μεγάλης της αγάπης, της δημοσιογραφίας. Το πέρασμά της από αυτόν τον κλάδο – και μάλιστα από τους διαδρόμους του BBC – ήταν, όπως περιγράφει, μια εξαιρετική εμπειρία. «Πάντα ήθελα να γίνω δημοσιογράφος, από τότε που ήμουν μικρή.

Με θυμάμαι να γράφω στη σχολική εφημερίδα, ενώ με μια παρέα φίλων εκδώσαμε ένα περιοδικό στο Λονδίνο, το κρατήσαμε για δύο χρόνια, αλλά για μένα ήταν πια πολλή δουλειά. Στο BBC εργάστηκα ως freelancer. Επρεπε, όμως, να αποφασίσω τι θα επιλέξω. Δεν μπορούσα να έχω δύο δουλειές πλήρους απασχόλησης και η αλήθεια είναι πως η ενασχόληση με τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν αφήνει πολλά περιθώρια για να κάνεις κάτι άλλο». Αφιερώματα, συνεντεύξεις – όχι τόσο θέματα επικαιρότητας – αλλά και μουσικά φεστιβάλ κάλυψε για όσο διάστημα εργάστηκε στον βρετανικό ραδιοτηλεοπτικό σταθμό. «Αυτό που απόλαυσα, ωστόσο, περισσότερο ήταν όταν κάλυψα ένα τουρ στο Λονδίνο με το fan club των Beatles, των οποίων – όπως όλοι όσοι με ξέρουν γνωρίζουν – είμαι μεγάλη θαυμάστρια», αποκαλύπτει.