Αθλητικοί αγώνες σε αρχαίες περιόδους (Μέρος 2ο)

Τα προολυμπιακά αγωνίσματα στον ελληνικό κόσμο αποτελούσαν εκδηλώσεις κατά τη διάρκεια θρησκευτικών τελετών, για δοξολόγημα θεών και ηρώων, για επικήδειες προσφορές και για πανηγυρισμούς νικηφόρων πολέμων. Στους ομηρικούς αγώνες συμμετέχουν μονάρχες, γιοι και συγγενείς κυριάρχων και ηγετικά στελέχη του Τρωικού Πολέμου. Η τελετή προς τιμήν του νεκρού Πάτροκλου αρχίζει με αρματοδρομίες που πραγματοποιούνται με βάναυσους ανταγωνισμούς, συγκρούσεις αρμάτων και ανατροπές που εξωραΐζονται από τον Ομηρο με «θεϊκές» παρεμβάσεις.

Κατά την αναμέτρηση του Διομήδη και του Εύμηλου, γιου του Αδμητου, ο Απόλλων άρπαξε το μαστίγιο από το χέρι του Διομήδη και το τίναξε στη γη οργισμένος, κι ο Εύμηλος, πεισματωμένος, κλαίει απαρηγόρητος. Οργίζεται η Αθηνά, παρεμβαίνει και εναποθέτει το μαστίγιο στο χέρι του Διομήδη ενδυναμώνοντας τα άλογά του! Υστερα ζυγώνει το άρμα τραυματίζοντάς τον σοβαρά. Ο Εύμηλος σωριάστηκε καταγής, πληγώθηκε στους αγκώνες, στο στόμα και τη μύτη και σχίσθηκε το μέτωπο ανάμεσα στα φρύδια. Στην Ιλιάδα, το πιο σημαντικό αγώνισμα είναι η πυγμαχία. Ηταν μια λυσσαλέα σύγκρουση που οδηγούσε στον θάνατο ή την αναπηρία.

Κατά τους αγώνες προς τιμήν του Πάτροκλου ο Εποιός προειδοποιεί τον αντίπαλό του: «Θα του σκίσω τις σάρκες, θα του τσακίσω τα κόκαλα. Ας σταθούν οι φίλοι του πλάι για να τον κουβαλήσουν μόλις τελειώσουμε». Υστερα από δισταγμούς, ο αντίπαλός του Ευρύαλος δέχεται την πρόκληση κι ο Διομήδης σπεύδει να τυλίξει τους γρόθους του με λουριά από βοϊδοτόμαρο. Χύμηξε ο ένας πάνω στον άλλον «κι έτριζαν άγρια τα σαγόνια τους». Ο Εποιός χτυπάει τον Ευρύαλο που ο Ομηρος αποκαλεί «ισόθεο». Θα συνεχίσει τα χτυπήματα κι ο Ευρύαλος σωριάζεται καταγής. Οι φίλοι του όρμησαν, τον έσυραν από τα πόδια καθώς «αίμα πηχτό ξερνούσε». (Ιλιάς, Στ. 697). Ακολούθησε η πάλη του Οδυσσέα με τον Αίαντα τον Τελαμώνα. Ετριζαν οι ράχες τους και οι ώμοι τους γέμισαν μελανιές και πληγές μαυροκόκκινες. Ο Αίας ανασήκωσε ψηλά τον Οδυσσέα, αλλά εκείνος πρόλαβε και τον χτύπησε μ’ ένα λάκτισμα πίσω από το γόνατο και τον γκρέμισε. Πέφτει πάνω του ο Οδυσσέας, τον ανασηκώνει, εκείνος βάζει τρικλοποδιά και σωριάζονται αμφότεροι. Και ο Αχιλλέας αποφασίζει να τιμήσει και τους δυο με το πρώτο βραβείο: έναν ασημένιο κρατήρα αξεπέραστης ομορφιάς!

Η νέα αναμέτρηση, αγώνας δρόμου με συμμετοχή του Οδυσσέα, του Αίαντα, γιου του Οϊλέως και του Αντίλοχου, γιου του Νέστορος. Προηγείται ο Αίας, ακολουθεί ο Οδυσσέας. Προς το τέλος της διαδρομής ο Οδυσσέας εκλιπαρεί τους θεούς για βοήθεια. Σπεύδει η Αθηνά, ενδυναμώνει τον προστατευόμενό της και σπρώχνει απότομα τον Αίαντα που γλιστράει πάνω σε βοϊδοκοπριά και σωριάζεται κατάχαμα.
Γέμισαν κοπριά το στόμα και τα ρουθούνια του. Το ατύχημα βέβαια έγινε, στην πραγματικότητα, όχι με τη μυθική θεϊκή παρέμβαση αλλά με βάρβαρη επίθεση του αντίπαλου. Ο Οδυσσέας κερδίζει το πρώτο βραβείο, ένα κροντήρι, κι ο Αίας ένα βόδι.

Ακολούθησε το «αγώνισμα» μονομαχίας πάνοπλων πολεμιστών. Ο Αχιλλέας υπόσχεται στον νικητή ένα ασημένιο σπαθί. Εμφανίζονται ο Αίας και ο Διομήδης με ασπίδες, θώρακες και χάλκινα κοντάρια. Και οι δυο με άγρια και επιθετικά βλέμματα. Ο Αίας τρυπάει με το ακόντιο την ασπίδα του Διομήδη αλλά ο θώρακας τον έσωσε. Ορμησε κι εκείνος για να καρφώσει το κοντάρι στον λαιμό του αντιπάλου. Οι θεατές, φίλοι του Αίαντος, φοβήθηκαν για χαμό του και αξίωσαν να σταματήσει η μονομαχία. Ο Αχιλλέας συμφώνησε αλλά χάρισε το σπαθί στον Διομήδη. Οι αγώνες τελείωσαν με τον ακοντισμό. Ανταγωνιστές ο αρχιστράτηγος Αγαμέμνων και ο Μηριόνης. Αλλα ο Αχιλλέας προτίμησε να μη γίνει η αναμέτρηση και να προσφέρει το πρώτο βραβείο στον Αγαμέμνονα, τον αρχηγό του Τρωικού Πολέμου για να μη διακινδυνεύσει και υπερφαλαγγισθεί από τον Μηριόνη (Ψ: 821). Ανακοίνωσε ψευδώς ότι ο αγώνας ακοντίου έγινε και προσέφερε στον Αγαμέμνονα το βραβείο, για να τιμήσει τη μοναρχική εξουσία, και στον Μηριόνη ένα δόρυ! Το περιστατικό αυτό θα αποτελέσει πρότυπο των αχρειοτήτων στους Ολυμπιακούς. Την παράνομη, προκλητική και χυδαία ανακήρυξη νικητών αριστοκρατών μοναρχών και τυράννων, χωρίς άμεση συμμετοχή στους αγώνες!

Στην Οδύσσεια ο Αλκίνοος των Φαιάκων πρότεινε αθλητικούς αγώνες με συμμετοχή του Οδυσσέα και των συντρόφων του.

«Τώρα που τελειώσαμε τη γιορτή της λύρας κατά το συμπόσιο ας προχωρήσουμε στα αθλητικά αγωνίσματα. Ετσι, όταν οι ξένοι μας επιστρέψουν στην πατρίδα τους, θα διηγηθούν πόσο εμείς ξεπεράσαμε τους άλλους στην πυγμαχία, στην πάλη, στο άλμα και το τρέξιμο». Ο Οδυσσέας καλεί τους Φαίακες για αναμέτρηση στην πάλη και την πυγμαχία. Οι Φαίακες ωστόσο υπερηφανεύονται ότι δεν έχουν σχέση με την πυγμαχία και την πάλη αλλά ξεχωρίζουν για τις αθλητικές επιδόσεις τους στους αγώνες δρόμου και στη ναυσιπλοΐα.

Πρόκειται για μια ορθή ενατένιση του ανθρώπινου βίου. Δεν επιτρέπεται να συγκρίνεται ο άνθρωπος με τα ζώα στη δύναμη και στην ταχύτητα.

Οι επιτάφιοι αθλητικοί αγώνες θα συνεχιστούν στις ελληνικές πόλεις κατά τους προσεχείς αιώνες προς τιμήν «επιφανών» της εξουσίας, «ιδρυτών» και «ευεργετών». Για τον Μιλτιάδη που ίδρυσε την αθηναϊκή αποικία της Χερσονήσου, για τον σπαρτιάτη στρατηγό Βρασίδα στην Αμφίπολη, όπου τιμήθηκε ως ήρωας, δηλαδή ως «ημίθεος» – προηγουμένως κατεδάφισαν τα προς τιμήν του ιδρυτή της πόλης Αγνωνος μνημεία και οικοδομήματα – για τον Κορίνθιο Τιμολέοντα στις Συρακούσες, για τον Μεσσήνιο Φιλοποίμενα και για τους Σπαρτιάτες Λεωνίδα και Παυσανία, όπως μας λέει ο Πλούταρχος, ο Παυσανίας και ο Ηρόδοτος, αντίστοιχα.

Οι τιμητικές αθλητικές εκδηλώσεις αφορούσαν όχι μόνο πρόσωπα αλλά και ομάδες ατόμων, όπως σε περιπτώσεις πολεμικών συρράξεων. Αγώνες αθλητικοί καθιερώθηκαν και για τους πεσόντες σε πόλεμο όπως τα ετήσια αγωνίσματα στις Πλαταιές, τα λεγόμενα «Ελευθέρια». Στην Αθήνα είχαν καθιερωθεί αγώνες «επιτάφιοι» για τους πεσόντες σε πολεμικές συγκρούσεις με εκφώνηση «λόγων επιταφίων» (Θουκυδίδης, Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, β’, 34). Στον «Επιτάφιο» του Λυσία (στ. 80) οι αγώνες αφορούσαν την ισχύ, τη σοφία και τον πλούτο.

Ο Πλάτων γράφει (Μενέξενος, 249β 33) ότι οι ετήσιοι αγώνες για τους πεσόντες ήταν αθλητικοί, ιππικοί και μουσικοί. Η μορφή όμως αυτών των αγώνων άλλαζε από αιώνα σε αιώνα.