Ενας πολιτισμός μέσα από την αντάρα των ερημότοπων

Ο μεγάλος φιλόσοφος και αναλυτής της Αμερικανικής Δημοκρατίας Αλεξίς ντε Τοκβίλ ήταν το 1831 είκοσι έξι χρονών. Για οκτώ μήνες (Μάιος 1831 – Φεβρουάριος 1832) ταξιδεύει, με τον φίλο του και συνοδοιπόρο στις ιδέες Γκιστάβ ντε Μπιμόν, στον Νέο Κόσμο με ατμόπλοιο στις λίμνες, με βάρκες στα ποτάμια και με άλογα στα δάση της Βόρειας Αμερικής. Οι δυο φίλοι και ομοϊδεάτες ταξίδεψαν σε περιοχές όπου, εκτός των Ινδιάνων, κανείς μέχρι τότε δεν είχε πατήσει. Κι όμως, στην αντάρα αυτών των ερημότοπων αναδυόταν ένας πολιτισμός που θα τ’ άλλαζε όλα. Σ’ αυτούς τους ερημότοπους, με τα μιλιούνια κουνούπια που σε κυνηγούν όπου κι αν βρεθείς, είχαν εγκατασταθεί και αγοράσει γη οι άποικοι από την Ευρώπη. Γιατί ήταν πολύ πιο εύκολο εκεί να βρει κανείς γη ν’ αγοράσει, η τιμή της οποίας ήταν πάμφθηνη, αφού είτε οι Ινδιάνοι την είχαν πουλήσει έναντι πινακίου φακής ή τους την είχαν πάρει με τη βία. Αυτή όμως που ήταν πανάκριβη ήταν η εργασία. «Εδώ η αγορά της γης είναι ένα τίποτα και η ανθρώπινη εργασία το παν» (σ. 37). Ενας εργάτης μπορεί να πάρει σε μία μέρα όσα χρήματα του χρειάζονται για την αγορά ενός εκταρίου γης. Συνεπώς, κανείς δεν γίνεται εργάτης σε άλλους, μόνο στον εαυτό του. Και καλά, αν έχει οικογένεια, να τον συνδράμει στην εκχέρσωση και καλλιέργεια της γης, αλλιώς ήταν αναγκασμένος να τα κάνει όλα μόνος. Ενώ οι ηττημένοι πλέον Ινδιάνοι είχαν χάσει όχι μόνο τη γη τους που κατείχαν μόλις λίγο πριν, αλλά και τον τρόπο ζωής τους. Ακακοι και αδύναμοι να κάνουν πλέον το οποιοδήποτε κακό, αδύναμοι ακόμη και ν’ αντισταθούν, παρατηρούν τους λευκούς αποίκους να εκχερσώνουν τη γη τους και να φτιάχνουν εκεί τις καλύβες τους. Κυρίως όμως παραιτημένοι από τη ζωή τους έχουν κυλήσει στο ποτό ως τη μόνη παρηγοριά για την «τύχη» τους. Η ζωή των Ινδιάνων για τους αποίκους δεν κοστίζει τίποτα, αν και αυτοί δεν τους σκοτώνουν, όπως οι Ισπανοί στο Μεξικό. Μια απόλυτη αναισθησία και ένας ψυχρός και ανελέητος εγωισμός συνθέτουν το τοπίο της αντιμετώπισής τους. Ο Τοκβίλ είναι εμφανώς απογοητευμένος από τη θέα αυτών των εξαθλιωμένων Ινδιάνων. Κι όμως δεν υπήρχαν, κατ’ αυτόν, πιο ευτυχισμένοι άνθρωποι απ’ αυτούς, πριν οι Ευρωπαίοι διώξουν τα θηράματά τους. Υπάρχουν όμως και οι μιγάδες, τη ζωή των οποίων επίσης περιγράφει και διεκτραγωδεί ο Τοκβίλ.

Οι πιονιέροι

Οι απομονωμένοι λευκοί άποικοι ζουν μόνοι, το πολύ μαζί με τις γυναίκες και τα παιδιά τους. Είναι οι πιονιέροι αυτού του νέου κόσμου. Απομονωμένοι από τις πόλεις, αλλά έχουν την ίδια γλώσσα, τις ίδιες συνήθειες, τις ίδιες προσδοκίες και ελπίδες για το αύριο με τους κατοίκους των πόλεων, με τους κατοίκους της μεγαλούπολης της Νέας Υόρκης. Οι παλαιότερες και πυκνότερα κατοικημένες περιοχές τούς έχουν μεταφέρει την παιδεία τους, το πνεύμα της ισότητας, το πνεύμα της δημοκρατίας. Ενα κοινό πνεύμα διέπει τη συμπεριφορά τους: αυτό του ατομικισμού και του ωφελιμισμού. Αυτό το πνεύμα όμως δεν αφορούσε και την αντιμετώπιση των «άτυχων» Ινδιάνων από τους «πολιτισμένους αδελφούς τους από την Ευρώπη». Αυτή η εξίσωση των συνθηκών ζωής, αυτή η ομοιομορφία και αυτή η ισότητα των λευκών αποίκων έγιναν η βάση της Αμερικανικής Δημοκρατίας, την οποία θα αναλύσει στους δυο τόμους του που εκδόθηκαν το 1835 και το 1840 ο Τοκβίλ. Εδώ ακόμη αυτός δεν βρίσκεται στην ωριμότητα αυτού του έργου, αλλά είναι εμφανή τα πρώτα μη συστηματικά σκιρτήματά του. Σ’ αυτά αυτός παρατηρεί τις καλύβες των πιονιέρων, όπου ζουν όλοι μαζί, όλη η οικογένεια. Εκεί δεν υπάρχουν δωμάτια και πατώματα. Αυτή η ξύλινη καλύβα τους είναι μια «προσωρινή παραχώρηση στις ανάγκες της περίστασης», μέχρι να πλουτίσουν από την καλλιέργεια της παρθένας γης. Οι ήρωες όμως εδώ είναι οι γυναίκες. Σύντροφοι των αντρών τους στις ταλαιπωρίες και τους κινδύνους. «Η γυναίκα του πιονιέρου έχει ξεριζωθεί απότομα, και δίχως ελπίδα επιστροφής, από το αθώο λίκνο της νιότης της για να ανταλλάξει τις χαρές των κοινωνικών συναναστροφών και της οικογενειακής εστίας με τη μοναξιά του δάσους» (σ. 33). Υπάρχει όμως το απαραίτητο όπλο, ένας χάρτης των ΗΠΑ «που ο άνεμος, τρυπώνοντας από τις χαραμάδες του τοίχου, τον ανασηκώνει κάνοντάς τον να πεταρίζει αδιάκοπα» (σ. 28), και η Βίβλος. Οι ίδιοι όμως είναι διχασμένοι ανάμεσα σε έξι εκδοχές του χριστιανισμού. «Ο λουθηρανός καταδικάζει στο πυρ το αιώνιο τον καλβινιστή, ο καλβινιστής τον ουνίτη και ο καθολικός τούς τυλίγει όλους σε μια κοινή καταδίκη» (σ. 88).

Η μαγεία

Η ζωή των αποίκων, των πιονιέρων από την Ευρώπη, είναι μια ζωή απομονωμένων μέσα στην άγρια φύση ανθρώπων, την οποία αυτοί εκχερσώνουν. Υπάρχει όμως και η μαγεία του παρθένου δάσους. Εκεί όπου ακόμη και η παρουσία των «αγρίων» εξαφανίζεται. Ο Τοκβίλ υποστηρίζει πως ενώ η φαντασία στην Ευρώπη τρέχει προς το παρελθόν, η φαντασία, στη νέα αυτή ανακάλυψη του ανθρώπου, τρέχει προς το μέλλον. Και σ’ αυτό το μέλλον αυτός βλέπει πως σε λίγο χρόνο αυτά τα παρθένα δάση θα αντικατασταθούν «με το άδειο λίκνο ενός μεγάλου έθνους… Σε λίγα χρόνια, αυτά τα αδιαπέραστα δάση θα έχουν πέσει, ο αχός του πολιτισμού και της βιομηχανίας θα σπάσει τη σιωπή του Σάγκινο» (σ. 93). Σάγκινο λεγόταν το μόνο κατοικημένο σημείο μέσα σε μια απέραντη έκταση με διάσπαρτα εδώ και εκεί, χτισμένα από κορμούς δέντρων, σπίτια, το οποίο οι δυο ταξιδιώτες αποφάσισαν να επισκεφτούν, παρόλο που πολλοί προσπάθησαν να τους αποτρέψουν. Ο Τοκβίλ δεν παρατηρεί μόνο τους ανθρώπους, είναι και ανεπανάληπτος στην περιγραφή της παρθένας φύσης. Η φύση είναι παράγοντας καταστροφής, αλλά και η μόνη δύναμη αναγέννησης και αναπαραγωγής. Σ’ αυτή την παρθένα φύση ο άνθρωπος τρυπώνει λαθραία. Τέτοια περιγραφή της φύσης προσωπικά έχω συναντήσει μόνο στον Πολωνό Βλαντίσλαβ Ρέιμοντ.

Η διάψευση

Ο Τοκβίλ δεν δέχεται τη θέση του Διαφωτισμού πως όλοι οι άνθρωποι είναι όμοιοι, πως η ανθρώπινη φύση είναι ίδια παντού και πως η ζωή των ανθρώπων ποικίλλει ανάλογα με τους θεσμούς που επικρατούν ανά τόπο και χώρα. Κατ’ αυτόν, η Ιστορία σε κάθε βήμα της διαψεύδει αυτή την άποψη. Οι άνθρωποι διαφέρουν, κατ’ αυτόν, ακόμη κι αν ζουν σε ίδιες συνθήκες. Με αυτό το σκεπτικό της διαφοροποίησης των εθνών και των ατομικών χαρακτήρων ο Τοκβίλ προχωρά στις πρώτες παρατηρήσεις του για την αμερικανική κοινωνία. Αυτός ο ανατόμος της Αμερικανικής Δημοκρατίας αποδεικνύει πολύ νωρίς την ικανότητά του όχι απλά να παρατηρεί, αλλά και να ανατέμνει το περιβάλλον, εντός του οποίου αναπτύσσονται οι νέες κοινωνίες.

Απολαυστικό ανάγνωσμα. Το περιεκτικό όμως Επίμετρο του Δημήτρη Π. Σωτηρόπουλου, όπου επισημαίνονται τα κύρια σημεία αυτών των σημειώσεων του Τοκβίλ, και η άψογη μετάφραση της Εφης Κορομηλά ενός παρθένου και πρωτόλειου κειμένου, όπως αυτό εδώ, κάνουν την ανάγνωση αυτού του βιβλίου ακόμη πιο απολαυστική.