Αθλητικοί αγώνες {CR}σε αρχαίες περιόδους (Μέρος 1ο)

Αθλητισµού το ιστόρηµα και μια κατάδυση στα αρχαία έως και προϊστορικά χρόνια όπου στα κείμενα του Ομήρου, του Ησιόδου, του Απολλώνιου του Ρόδιου, του Παυσανία, του Θεόκριτου και άλλων συγγραφέων της Ελληνικής Γραμματείας καταγράφεται και περιγράφονται με εκπληκτική σαφήνεια και λεπτομέρεια τα γνωστά μας αθλήματα και οι συνθήκες (συχνά σκληρές έως απάνθρωπες) που διαμόρφωσαν τον χαρακτήρα και το ιδανικό των αγωνιζόμενων πριν από την 1η Ολυμπιάδα.

O Οµηρος και ο Ησίοδος περιγράφουν τα αθλητικά αγωνίσματα που είχαν καθιερωθεί στους προϊστορικούς χρόνους κατά την κηδεία νεκρών της στρατιωτικής και πολιτικής εξουσίας.

Στην Ιλιάδα αναφέρονται αγώνες προς τιμήν του νεκρού Πάτροκλου κατά τον Τρωικό Πόλεμο.  Στα «Εργα και Ημέραι» του Ησίοδου περιγράφονται αγώνες κατά τον ενταφιασμό του Αμφιδάμαντα που έπεσε στον Ληλάντιο πόλεμο.

Κατά τον Παυσανία όταν πέθανε ο γιος του Αρκάδος Αζάν, προκηρύχθηκαν, για πρώτη φορά, ιππικοί αγώνες με έπαθλα («Επί δε Αζάνι τω Αρκάδος τελευτήσαντι άθλα ετέθη πρώτον» – Ελλάδος Περιήγησις, VIII, 4,5).

Αυτές οι αθλητικές αναµετρήσεις αποτελούσαν παράδοση του ελληνικού βίου και καταγράφονται στα ελληνικά έπη και τους ελληνικούς μύθους. Και θα συνεχισθούν κατά την ελληνιστική περίοδο και κατά τη ρωμαιοκρατία.

Ο Ησίοδος περιγράφει τους αγώνες προς τιμήν του νεκρού Αμφιδάμαντος στη Χαλκίδα που οργάνωσε η οικογένειά του: τέσσερις αγώνες μουσικούς και αθλητικούς. Κατά τους επιτάφιους αθλητικούς αγώνες αποδίδονταν στους νικητές αμοιβές και πλούσια δώρα ως βραβεία με σκοπό την προσέλευση αθλητών στις εκδηλώσεις.

Ωστόσο, όλοι αυτοί οι αγώνες πραγματοποιούνταν από τις προνομιούχες κοινωνικές τάξεις, τους αριστοκράτες.

Ωστόσο, οι πολίτες απέφευγαν τις αθλητικές επιδείξεις. Τα αγωνίσματα αποτελούσαν μια απλή σωματική άσκηση χωρίς αυτοπροβολή μπροστά σε πλήθος θεατών. Οι αριστοκράτες όμως προτιμούσαν, από την προομηρική εποχή, τις αρματοδρομίες επειδή ήταν κάτοχοι πολυαρίθμων αλόγων και ειδικής κατασκευής αρμάτων.

Από την άλλη πλευρά κυριαρχούσε η τοξοβολία και η πυγμαχία.

Οι αγώνες πυγμής αποτελούσαν μια αχρεία επίδειξη σωματικών βαρβαροτήτων. Ακόμη και στην αρχαιοελληνική μυθολογία οι φρικαλέες γρονθομαχίες εξαίρονται ως άθλοι ηρώων.

Στην οµηρική εποχή, η δύναμη των χεριών και των ποδιών αποτελούσε το μοναδικό ένδοξο και αποδοτικό επίτευγμα των ανδρών. Δύο στίχοι από την Οδύσσεια: «Μεγαλύτερη δόξα στη ζωή δεν έχει ο άνδρας από εκείνη που του προσφέρουν τα έργα των χεριών και των ποδιών του». Η συνήθεια αθλητικών αγωνισμάτων κατά την κηδεία επιφανών προσώπων ανάγεται στη δεύτερη χιλιετία. Για παράδειγμα, μια μυκηναϊκή σαρκοφάγος που βρέθηκε στην Τανάγρα απεικονίζει κηδεία που συνοδεύεται από μονομαχία και χοροπηδήματα ταύρου. O Αχιλλέας έλεγε πριν από την ταφή του Πάτροκλου: «Γεια και χαρά σου Πάτροκλε! Κι ας βρίσκεσαι στον Αδη. Σου έταξα πιο πριν να σύρω εδώ τον Εκτορα και να τον ρίξω στα σκυλιά ωμό να τον κατασπαράξουν. Και δώδεκα αρχοντόπουλα της Τροίας θα σφάξω μπροστά στην πυρά σου γιατί έχω φρενιάσει από τον θάνατό σου» (Ιλιάς, Ψ, στ. 21-23).

Στην Ιλιάδα ο Αχιλλέας καθορίζει τα βραβεία – έπαθλα των νικητών – στον επικήδειο του Πάτροκλου και για όσους νικήσουν προσφέρει «λεβέτια και τριπόδια κι άλογα και βόδια και μουλάρια κι ακόμα σίδερο σταχτόμαυρο κι ωριοζωσμένες σκλάβες. Βγάζει τρανά βραβεία στους γρήγορους αλογολάτρες πρώτα, μια σκλάβα, τέχνες αψεγάδιαστες που κάτεχε, κι ακόμα τρανό λεβάτι εικοσιδυόλιτρο, με αρβάλια, να τα πάρει ο πρώτος κι έβαζε στον δεύτερο να πάρει μια φοράδα άζευτη ακόμα, εξαχρονιτική, μουλάρα γκαστρωμένη και για τον τρίτο πάλι ανέγγιχτο λεβέτι βάζει κάτω που έπαιρνε λίτρες μέσα τέσσερες, στραφταλιστό, πανώριο. Και για τον τέταρτο δυο τάλαντα χρυσάφι βάζει ατόφιο και κούπα ανέγγιχτη, διπλόγουβη στέρνα του πέμπτου βάζει». Κατά την αρχαϊκή εποχή, γράφει ο Ευριπίδης, «στα ελαφρά αγωνίσματα τα βραβεία των νικητών ήταν άλογα και στα βαρέα, στην πάλη και την πυγμαχία, βόδι κι από πάνω γυναίκα».

Στον αιώνα του Οµήρου κυριαρχούσε η ιδέα της προσωπικής νίκης, της ατομικής ανάδειξης και του θριάμβου με όλα τα μέσα – και τα πιο απάνθρωπα. «Θέλω πάντοτε να είμαι πρώτος, να ξεπερνώ τους άλλους». Σύμβολο, μήνυμα, σύνθημα του σφοδρού και φρικαλέου ανταγωνισμού για υπεροχή και με τα πιο βάρβαρα μέσα. Μία ενστικτώδης, βλαβερή και συχνά θανάσιμη αναμέτρηση. Ο Ομηρος υπήρξε ο «νομοθέτης» και ο διαλαλητής των προσανατολισμών της ελληνικής αριστοκρατίας που θεμελιώνεται στη ρωμαλεότητα του σώματος. Περιγράφει με ωμό ρεαλισμό και ενθουσιασμό τις φρικαλέες αναμετρήσεις κατά τους αγώνες προς τιμήν του νεκρού Πάτροκλου. Κυριαρχούν οι μεγιστάνες που θεωρούν τους αθλητικούς ανταγωνισμούς εξάσκηση για πολεμική δράση. Στην «Ιλιάδα» προβαδίζει το αγωνιστικό αθλητικό στοιχείο. Η καταδίωξη του Εκτορα από τον Αχιλλέα και η θανατηφόρα μονομαχία που ακλούθησε παρομοιάζονται με αγώνες δρόμου.

Οι οµηρικές περιγραφές των αγωνισμάτων είναι οι πιο αυθεντικές και οι πιο αναλυτικές ανάμεσα στα αρχαία κείμενα και αποτελούν την καθοδηγητική διδασκαλία του αθλητισμού για τους μεταγενέστερους αιώνες – λεπτομερής και χωρίς ωραιοποιήσεις περιγραφή των αναμετρήσεων, σχεδόν πάντοτε βάναυσων και συχνά ανθρωποκτόνων. Αποτελούν επίσης την αρχαιότερη μαρτυρία των αγωνισμάτων – καταγραφή των μυκηναϊκών και μινωικών παραδόσεων – που θα αποτελέσουν πρότυπο για τους Ολυμπιακούς. Οι νικητές των αθλητικών ανταγωνισμών έγιναν πρότυπα για τους πολεμικούς θριάμβους και ήρωες των στρατιωτικών συγκρούσεων.

Στα δυο οµηρικά έπη οι αθλητικοί αγώνες αποκαλύπτουν και διακηρύσσουν τα προνόμια των «ηρώων» του πολέμου και των κορυφαίων της αριστοκρατίας. Παράδειγμα οι μνηστήρες της Πηνελόπης που συναγωνίζονται «αδιάντροποι» μπροστά στο αρχοντοπάλατο του Οδυσσέα στον δίσκο και τα κοντάρια. Υμνολογούνται αποκλειστικά οι μεγιστάνες «ήρωες»! Αρχηγοί θεωρούνται μονάχα οι μεγαλόσωμοι! Ρωτάει ο Πρίαμος την Ελένη: «Πώς τον λένε εκείνον τον θεόρατο άνδρα τον ψηλόκορμο και άρχοντα αργίτη; Πρέπει να ‘ναι βασιλιάς». Κι ο γιος του Πριάμου Λυκάων επαίρεται απευθυνόμενος στον Αχιλλέα: «Δεν βλέπεις πόσο είμαι όμορφος και πόσο ανδρείος; Εχω πατέρα βασιλιά, θεά μ’ έχει γεννήσει μάνα». Και η Πηνελόπη μιλάει για τον «γεροδεμένο και ψηλόκορμο ξένο» που έχει «πατέρα άρχοντα». Είναι εμφανές ότι στις ομηρικές περιγραφές των αθλητικών αγώνων κυριαρχούν η αγριότητα, η έπαρση, ο δόλος και η εξουσιαστική αυθαιρεσία. Και είναι θλιβερό που οι μεταγενέστεροι συγγραφείς, Ελληνες και Ρωμαίοι, μιμούνται τον Ομηρο εντάσσοντας στα κείμενά τους σκηνές αχρειοτήτων από τα έπη του.

Στον 3 αιώνα π.χ. ο Απολλώνιος ο Ρόδιος στα «Αργοναυτικά» του περιγράφει πυγμαχίες αντιγράφοντας τον Ομηρο. Ο Θεόκριτος, ο ποιητής της ελληνιστικής εποχής, αναφερόμενος στην Αργοναυτική Εκστρατεία (1500 π.Χ.), περιγράφει στα «Ειδύλλια» (22) τη μέχρι θανάτου αναμέτρηση στη χώρα των Βερύκιων –στην περιοχή του Εύξεινου Πόντου – του Πολυδεύκη, βασιλιά των Αμυκλαίων, και του Αμύκου, «υιού του Ποσειδώνος». Ο Αμυκος ήταν ένας γίγαντας με τρομερή όψη, με πελώριο στέρνο, τεράστιες ωμοπλάτες, ένας σφυρηλατημένος κολοσσός. Ο Πολυδεύκης και ο Αμυκος τύλιξαν τις παλάμες τους με βοδινό δέρμα και όρμησαν με σκοπό τη θανάτωση του αντιπάλου. Στην αρχή πηγαινοέρχονταν ξαναζητώντας την κατάλληλη επιθετική θέση με τον ήλιο πίσω τους.

Ο Πολυδεύκης πρόλαβε τον Αμυκο και οι ακτίνες έπεφταν πάνω στο πρόσωπο του αντίπαλου του. Απέφυγε ο Πολυδεύκης το πρώτο πλήγμα τινάζοντας μακριά το κεφάλι του και χτύπησε τον Αμυκο στον αριστερό κρόταφο από όπου ξεχύθηκε μαύρο αίμα. Υστερα τον χτύπησε στο στόμα τσακίζοντας τα δόντια του. Ακολουθούν απανωτές γροθιές που καταξέσχισαν τα μάγουλά του. Οι θεατές ούρλιαζαν από ενθουσιασμό αντικρίζοντας τις πληγές. Το πρόσωπο του Αμυκου φούσκωσε, τα μάτια του έκλεισαν και κυλίστηκε στο χώμα υψώνοντας τα χεριά για να δείξει πως παραδινόταν στον αντίπαλο. Είχε δεχτεί και χτύπημα στο μεσόφρυδο που έγδαρε το μέτωπό του.