«Μετασχηματιστική ηγεσία» και εξωτερική πολιτική

Την εκλογή του Κώστα Σημίτη στην ηγεσία του ΠΑΣΟΚ και στην πρωθυπουργία τον Ιανουάριο του 1996 ακολούθησε (μόλις μερικές ημέρες μετά) η κρίση των Ιμίων, η σημαντικότερη κρίση στις σχέσεις Ελλάδας και Τουρκίας, η οποία δεν έτυχε ομολογουμένως και της καλύτερης διαχείρισης εκ μέρους της νεοπαγούς ελληνικής κυβέρνησης. Ωστόσο, λόγω αυτής της κρίσης και του τεράστιου κλονισμού που δημιούργησε τόσο στην κοινή γνώμη όσο και στους διαμορφωτές αποφάσεων της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, κατέστη πλέον σαφής η ανάγκη μιας νέας στρατηγικής αντιμετώπισης της Τουρκίας.

Αυτή τη στρατηγική συνέλαβε, εκπόνησε και υλοποίησε ο Κώστας Σημίτης, μαζί με ένα αξιοζήλευτο επιτελείο «διανοουμένων της πράξης» που με επικεφαλής τον Νίκο Θέμελη συνέθεσαν την «κοινότητα των Ελλήνων που έφτιαξε τον γαλαξία» της «στρατηγικής του Ελσίνκι». Μιας στρατηγικής η οποία, μέσω των αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στο Ελσίνκι τον Δεκέμβριο 1999, εκμεταλλεύθηκε το «παράθυρο ευκαιρίας» που αφορούσε το ενδιαφέρον της Τουρκίας να αποκτήσει στα τέλη της δεκαετίας του ’90 το πολυπόθητο καθεστώς της υποψηφιότητας στην ΕΕ υποχρεώνοντάς τη στην αποδοχή της δικαιοδοσίας του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης (που σταθερά αρνούνταν ήδη από τη δεκαετία του ’70). Ακόμα σημαντικότερο επίτευγμα ήταν βεβαίως η ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ, καθώς και η δρομολόγηση της επίλυσης της μακρόχρονης ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης εντός συγκεκριμένου χρονικού ορίζοντα και σύμφωνα με τους κανόνες του διεθνούς δικαίου.

Η σύλληψη και υλοποίηση μιας στρατηγικής που επιτυγχάνει τόσο φιλόδοξους στόχους προκύπτει μόνο λόγω της ύπαρξης και δράσης μιας «μετασχηματιστικής ηγεσίας» (transformational leadership), δηλαδή μιας ηγεσίας που μπορεί να αντιλαμβάνεται τη διεθνή πολιτική μέσα από μια ορθολογική σκοπιά και η οποία δεν διακατέχεται από ανεδαφικούς ρομαντισμούς αλλά καθηγούμενη από υψηλές αξίες – και όχι από ιδιοτελή συμφέροντα ή φιλοδοξίες –, καθώς και από αίσθημα ευθύνης απέναντι στις μελλοντικές γενιές, δεν θα διστάσει, ως δύναμη αλλαγής, να συγκρουστεί με τις δυνάμεις της συντήρησης όσον αφορά τη χάραξη και άσκηση της εξωτερικής πολιτικής προκειμένου να φέρει σε πέρας μια «στοχευμένη, βαθιά και διαρκή αλλαγή, που να ανταποκρίνεται στις μακροχρόνιες ανάγκες ενός λαού» (James McGregor Burns, «Leadership», 1978).

Ηταν πράγματι η «μετασχηματιστική ηγεσία» του Κώστα Σημίτη εκείνη η οποία, διακατεχόμενη από τις αξίες του εκσυγχρονισμού, ανέλαβε μια συστηματική προσπάθεια συνειδητής μεταρρύθμισης στην κατεύθυνση μιας παράλληλης διαδικασίας εκσυγχρονισμού στο εσωτερικό της χώρας και «εξευρωπαϊσμού» της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Το αποτέλεσμα ήταν η παραδειγματική στροφή της Ελλάδας στα τέλη της δεκαετίας του ’90 προς μια «ευέλικτη», «προδραστική», «μη φοβική», και «εξωστρεφή» εξωτερική πολιτική. Η υιοθέτηση της νέας στρατηγικής δεν αποτέλεσε μόνο ήττα της κυρίαρχης μέχρι τότε «ορθόδοξης αντίληψης» όσον αφορά την αντιμετώπιση της Τουρκίας αλλά έτυχε ευρείας νομιμοποίησης σε όλο το φάσμα του πολιτικού συστήματος, επικροτούμενη μάλιστα δημοσίως και ευθαρσώς από τις σημαντικότερες πολιτικές προσωπικότητες του φιλελεύθερου τμήματος του κόμματος της Νέας Δημοκρατίας, προεξάρχοντος του πρώην πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Μητσοτάκη. Η παρακαταθήκη της «μετασχηματιστικής ηγεσίας» του Κώστα Σημίτη όσον αφορά τη διαχείριση του σημαντικότερου ζητήματος της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής εξακολουθεί να αποτελεί μοναδικό οδηγό «εθνικής αυτογνωσίας» για το παρόν και το μέλλον των ελληνοτουρκικών σχέσεων.