Ισραήλ, ένα ψηφιδωτό μνήμης, γνώσης, πίστης και τρόπων ζωής

Ζώντας μέσα στην παλιά πόλη της Ιερουσαλήμ, περπατώντας καθημερινά στα δρομάκια και στις γειτονιές της, μιλώντας με τους ανθρώπους της, κατανοεί κανείς καλύτερα τι σημαίνει κοινωνικό μωσαϊκό με ιστορία αιώνων. Ακούς ελληνικά, εβραϊκά, αραβικά, αρμενικά, ακόμα και λίγα αραμαϊκά, τη γλώσσα του Ιησού, εντός μιας πολύ μικρής έκτασης γης. Και σε αυτό το πλούσιο ηχοτοπίο έρχονται να προστεθούν οι χιλιάδες των επισκεπτών από όλον τον κόσμο που καθημερινά πηγαίνουν στον Ναό της Αναστάσεως, στο Αλ Ακσα ή στον τάφο του Δαβίδ για να προσευχηθούν ή για να ικανοποιήσουν την περιέργειά τους. Και αυτή η έντονη θρησκευτικότητα στην Ιερουσαλήμ αποτελεί «πρόκληση» για τις μονοδιάστατες δυτικές αντιλήψεις περί σύγχρονου ανθρώπου και νεωτερικότητας.

Εκτός βέβαια από τους ανθρώπους, συναντάς θρησκευτικά μνημεία αιώνων και αρχιτεκτονικές μορφές διαφορετικών εποχών και τεχνοτροπιών, διαφορετικών νοημάτων και προσδοκιών. Είναι σαν να ζει κανείς ταυτόχρονα σε πολλαπλούς κόσμους και ιστορικές περιόδους.

Και τα μνημεία «συνυπάρχουν» και «μιλούν», όσο και αν κάποιοι θέλουν να τα κάνουν να σιωπήσουν. Υλικά απομεινάρια από την περίοδο του δεύτερου Ναού, της περσικής, ελληνιστικής, ρωμαϊκής, βυζαντινής, αραβικής, οθωμανικής και βρετανικής περιόδου, διάσπαρτα παντού, σε όλη την επικράτεια, καλούν τους επισκέπτες σε αναστοχασμό. Αυτές οι πολλαπλές κληρονομιές, αποτέλεσμα κατακτήσεων αλλά και συνύπαρξης, είναι ένας τεράστιος πλούτος για τη χώρα συνολικά. Για τους κατοίκους, ανάλογα με την εθνο-θρησκευτική και ιδεολογικοπολιτική τους ταύτιση, το κάθε μνημείο ανακαλεί διαφορετικές μνήμες, αποτελεί πηγή νοηματοδότησης του εαυτού, της συλλογικής ταυτότητας και της εντοπιότητας, αλλά και εργαλείο για τη διεκδίκηση ιστορικής πρωτοκαθεδρίας και παλαιότητας στον τόπο και κυριότητας επ’ αυτού.

Τα αναφέρουμε αυτά όχι για να δημιουργήσουμε μια ιδεατή εικόνα για το Ισραήλ, αλλά για να τονίσουμε ότι αυτή η χώρα και οι άνθρωποί της, όπως πολλές χώρες, δεν είναι μόνο σύγκρουση, αδικία, αποκλεισμοί, και βία, αλλά είναι παράλληλα και εμπειρία ειρηνικής συνύπαρξης, δημιουργίας, έμπνευσης και ελπίδας. Και έχουμε καθήκον στην Ελλάδα και ευρύτερα στην Ευρώπη, οι κοινωνικοί επιστήμονες, διπλωμάτες, πολιτικοί και πολίτες, να κατανοήσουμε βαθύτερα την ισραηλινή πολυπλοκότητα. Δυστυχώς οι τρομοκρατικές επιθέσεις της Χαμάς και όσα ακολούθησαν, σκίασαν αυτή την πραγματικότητα και ανέδειξαν και πάλι το πρόσωπο της βίας, του φανατισμού και του φόβου, προκαλώντας τεράστια πόλωση στη διεθνή κοινή γνώμη.

Και ενώ εν μέσω πολέμου η δημόσια συζήτηση στην Ελλάδα, αλλά και διεθνώς, ως ήταν αναμενόμενο, εστιάζει στις δύο κυρίαρχες εθνο-θρησκευτικές ομάδες, Εβραίους και Μουσουλμάνους Αραβες, και στις διεθνείς επιπτώσεις της σύγκρουσης, η θέση των Χριστιανών συνήθως μπαίνει σε δεύτερη μοίρα ή αγνοείται. Ομως και αυτοί αντιμετωπίζουν προβλήματα και προκλήσεις. Ο πρόσφατος βομβαρδισμός κτηρίου σε ιστορικό μοναστικό συγκρότημα του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου στη Γάζα ήρθε να υπενθυμίσει σε όλους πως εκεί ζουν και Χριστιανοί Ορθόδοξοι, Ελληνόφωνοι και Αραβόφωνοι και κινδυνεύουν, και πως ήρθε η ώρα ο κόσμος να τους δει και να μιλήσει για την ασφάλεια και το μέλλον τους αλλά και για την πολιτιστική τους κληρονομιά σε αυτή την πολύπαθη γη.

Είναι γνωστό πως το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, το σημαντικότερο κατά τη γνώμη μας πατριαρχείο του Ορθόδοξου κόσμου, αλλά και η Ελληνο-αραβο-ορθόδοξη κοινότητα στο Ισραήλ, στη Δυτική Οχθη και στη Γάζα, εδώ και χρόνια κινδυνεύουν λόγω εσωτερικών δυσλειτουργιών και αδυναμιών, ελλαδικής αδιαφορίας, ρωσικής υπονόμευσης και ανόδου ακραίων, φονταμενταλιστικών τάσεων στην εβραϊκή και αραβική κοινωνία της περιοχής. Επιπλέον, η ελλιπής μέριμνα της ισραηλινής πολιτείας επιτείνει το πρόβλημα. Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων και τα μοναστήρια του τα τελευταία χρόνια δεν έχασαν μόνο σημαντικά τμήματα της περιουσίας τους αλλά και του ποιμνίου τους. Αυτή η πορεία παρακμής πρέπει να αντιστραφεί. Διαφορετικά σε μερικά χρόνια ο Ναός της Αναστάσεως και άλλα ιερά προσκυνήματα, από ζώσες εκκλησίες και μονές, ενδεχομένως θα κινδυνεύσουν να μετατραπούν σε θρησκευτικά μουσεία και ξενοδοχεία. Και αυτό δεν είναι προς το μακροπρόθεσμο συμφέρον κανενός.

Η Ελλάδα οφείλει κάποια στιγμή να συνομιλήσει σοβαρά για αυτά τα ζητήματα με το Ισραήλ αλλά και με τις εμπλεκόμενες κοινότητες. Η διαρκώς ενισχυόμενη ελληνο-ισραηλινή συνεργασία δεν πρέπει να περιοριστεί ετεροβαρώς και μονομερώς σε ζητήματα άμυνας και εξοπλισμών. Οπως η ισραηλινή κυβέρνηση ορθώς ενδιαφέρεται και μεριμνά για τις εβραϊκές κοινότητες και τα μνημεία τους στην Ελλάδα, έτσι και η ελληνική κυβέρνηση οφείλει να ενδιαφέρεται ουσιωδώς και να μεριμνά για το μέλλον του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου και των προσκυνημάτων στην Ιερουσαλήμ και στην ευρύτερη περιοχή.

Η Ελλάδα μπορεί να είναι παρούσα στη Μέση Ανατολή όπου επιπλέον διαθέτει πολύ καλή φήμη και ένα σημαντικότατο γεωπολιτισμικό φορτίο και ήπια ισχύ. Επιπλέον, όσοι στην Ελλάδα, Κύπρο, ΗΠΑ, Αυστραλία, Καναδά και αλλού, ενδιαφέρονται πραγματικά για την Ορθόδοξη πνευματική κληρονομιά και τον διεθνή της ρόλο μπορούν να συντονιστούν και να αναλάβουν πρωτοβουλίες για την ουσιώδη ενίσχυση και προστασία του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων.

Προτεραιότητα βέβαια στην παρούσα φάση είναι να τελειώσει ο πόλεμος το συντομότερο, να εξαφανιστεί ο κίνδυνος της τρομοκρατίας της Χαμάς και να προστατευθούν οι άμαχοι. Πρέπει όμως να καλλιεργούμε την ελπίδα για το μέλλον αλλά και το όραμα για την ειρηνική συνύπαρξη των ανθρώπων σε αυτή την σημαντική γωνιά της γης.

Ας μην ξεχνούμε ότι πριν από είκοσι αιώνες, όταν η αρχαία ελληνική γλώσσα και φιλοσοφία συνάντησαν την εβραϊκή πνευματικότητα, δημιουργήθηκε μια νέα αντίληψη για τον άνθρωπο, τη ζωή και τον θάνατο, που επηρέασε ολόκληρο τον κόσμο. Λίγους αιώνες αργότερα ήταν πάλι η συνάντηση της ελληνικής φιλοσοφίας και επιστήμης με τους άραβες μεταφραστές και θεολόγους που μπόλιασε και τον μουσουλμανικό κόσμο με νέες ιδέες. Ελληνες, Εβραίοι και Αραβες μπορούμε και σήμερα να δουλέψουμε μαζί για την ειρήνη και για μια Ανατολική Μεσόγειο πρότυπο συνύπαρξης, ανάπτυξης και ευημερίας.

Ο Νίκος Μιχαηλίδης είναι διδάκτωρ Πολιτισμικής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον. Η Βίκυ Χιουρέα είναι διδάκτωρ Βυζαντινής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον και υπότροφος του ιδρύματος Φουλμπράιτ στο Ισραήλ