Θεατρική θεωρία και πράξη

Φέτος συμπληρώνω 52 χρόνια στη διακονία της θεατρικής κριτικής και θεωρώ ιερό καθήκον να αναφερθώ στη συντεχνία μου, σε ό,τι βρήκα μπαίνοντας στην αρένα, με όσους συμπορεύτηκα σε μια εμπροσθοφυλακή της λογοτεχνίας και της τέχνης που στον τόπο μας έχει να επιδείξει και πολλούς και εξαίρετους υπηρέτες δημιουργούς. Εγραφα και παλιότερα πως ο πρώτος κριτικός στην πνευματική ιστορία του κόσμου μας ήταν ο ίδιος ο Θεός, αφού διαβάζουμε στη Διαθήκη πως, μόλις τελείωσε το «γενηθήτω», αναφώνησε, εκτιμώντας το έργο του: «Ο,τι καλόν» – «Ωραίο κατόρθωμα».

Καμαρώνω, διαπιστώνοντας πως ο πρώτος συστηματικός κριτικός θεάτρου στην Ελλάδα ήταν ο μέγας λυρικός ποιητής Γεώργιος Βιζυηνός, με κριτικούς στοχασμούς αξιοζήλευτους ακόμη και σήμερα που παγκοσμίως έχει σωρευτεί σπάνια συλλογή θεατρικής κριτικής και θεωρίας. Κοντά στον Βιζυηνό θα συναντήσουμε ως περιστασιακούς κριτικούς της θεατρικής αγοράς τον Γεώργιο Σουρή και τον Σούτσο, με έξοχα δείγματα κριτικής στόχευσης.

Είναι πράγματι εξόχως ενδιαφέρον το γεγονός πως ο 20ός αιώνας στη χώρα μας είχε ως θεατρικούς ταγούς δύο πνευματικούς ανθρώπους που λειτούργησαν ως κριτικοί θεάτρου στην αρχή της πορείας τους και με εφόδια το κριτικό εργαλείο συνέχισαν ως θεατρικοί παράγοντες υψηλών προδιαγραφών. Νιώθω κάθε φορά που ασκώ το επάγγελμα ευγνωμοσύνη που έχω ως αφετηρία του λειτουργήματος δύο προσωπικότητες που με την Κοτοπούλη και τον Χρηστομάνο, την Κυβέλη και τον Μήτσο Μυράτ, συνειδητοποιούμε πως τους οφείλουμε τη γέννηση μιας εθνικής σχολής υποκριτικής. Και μόνο αν αντιληφθούμε πως κύριο εργαλείο του θεάτρου είναι η γλώσσα, η προφορική και ο ρυθμός της, θα την κατανοήσουμε λόγω της διάχυσης αυτής της γλώσσας στο ευρύ κοινό.

Το σχολείο γλώσσας είναι το θέατρο. Ετσι λειτούργησαν οι αιώνες, με Αισχύλους, Αριστοφάνηδες, Σαίξπηρ, φάρσα, κωμωδίες και τραγωδίες, δράματα και σάτιρες.

Μετά τους δύο αναδόχους του θεάτρου μας περιφέρονται ως διάττοντες αστέρες ο Δημήτριος Καμπούρογλου και ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, δραματουργοί και κριτικοί. Και σπεύδω να πω ότι ο κριτικός θεάτρου χωρίς σκηνικές εμπειρίες σπάνια δημιουργεί σχολή. Ο θεατρικός κριτικός που σχολιάζει παραστάσεις είναι αδιανόητο να μη γνωρίζει την κουζίνα και τις συνταγές της θεατρικής μαγειρικής. Κι αν δεν έχει δοκιμαστεί στα σανίδια της σκηνής, κρυφοκοιτάει από τα παρασκήνια. Στην εποχή μας ο Στανισλάφσκι και ο Πίτερ Μπρουκ αργότερα άφησαν θεατρικό στοχασμό που εκκινούσε από την πρόβα και την αυλαία. Για να μην αφήσω αδικαιολόγητα στη σιωπή οφείλω να αναφέρω τη συμβολή του ποιητή Τέλλου Αγρα στην καλλιέργεια της θεατρικής κριτικής στην Ελλάδα.

Ο ακρογωνιαίος λίθος της κριτικής του θεάτρου στη χώρα μας είναι αναμφίβολα ο Φώτος Πολίτης, γιος του μεγάλου ιστορικού της Λαογραφίας Νικολάου Πολίτη και σκηνοθέτης που καθοδήγησε Βεάκη, Κοτοπούλη και πάμπολλους άλλους με κριτήρια τεχνικής αρτιότητας από τα εφόδια της συντεχνίας των ασπούδαχτων στην επιστήμη του θεατρικού κώδικα.

Στα σχεδόν 60 χρόνια της θεατρικής μου πορείας στην κριτική συμπορεύτηκα με αξιόλογους εργάτες, άλλοτε συμφωνώντας και άλλοτε διαφωνώντας. Και για το φανατικό θεατρικό κοινό που διαβάζει κριτικές οι διαφωνίες είναι πιο διδακτικές, γιατί σημαίνει πως στο θέατρο, όπως και σε όλες τις δημιουργικές δράσεις, δεν υπάρχει μια μόνο αλήθεια, ένα μόνο γούστο, μια μόνο άποψη για τα ήθη και τις ιδέες. Ευτυχώς. Ακόμη κι ο Θεός επέτρεψε, αν δεν απαίτησε, την ύπαρξη του Διαβόλου, γιατί μόνο αν υπάρχουν διαφορετικές ατραποί λειτουργεί η κρίση, τα κριτήρια και η περιουσία σε ιδέες και φόρμες που έχεις για να ακολουθήσεις μια καλλιτεχνική πρόταση.

Ο Φώτος Πολίτης είναι ο κριτικός που εγκαινίασε τη συντεχνία και κάθε συντεχνία περιλαμβάνει ομάδες, άτομα με διαφορετικά εφόδια, κριτήρια, σκοπούς. Οπως δεν υπάρχει πρότυπο γενικής παιδαγωγικής και έχουν ευδοκιμήσει νέοι με χαλαρές και αυστηρές, με ανεξάρτητες και δογματικές διδασκαλίες, έτσι και στις τέχνες και στο θέατρο, ενώ η ύλη είναι ίδια, τα εργαλεία ποικίλουν. Δίπλα στον Φώτο Πολίτη βάδισε τον δρόμο της κριτικής αλφαβήτου η Ελένη Ουράνη ως Αλκης Θρύλος. Σπάνια οι κριτικές της εξαντλούνται σε θεωρητικά ή ιστορικά θεατρικά προβλήματα. Σταθμεύει στη σκηνική πράξη, αναλύει τη σκηνοθετική μέθοδο και βρίσκει τα θετικά βάσει των κριτηρίων της ή τα αρνητικά τεκμήρια της υποκριτικής απόδοσης.

Δεν είναι τυχαίο πως άλλος ένας δημιουργός λογοτέχνης με θεατρική καταγωγή έγινε κι αυτός μια από τις εξέχουσες  κριτικές προσωπικότητες στη θεατρική αρένα. Ο Αγγελος Τερζάκης. Ο ίδιος, σε μια συνομιλία μαζί μου, όταν του διατύπωσα πως τον θεωρούσα έξοχο στο ύφος, αλλά στις εκτιμήσεις «γενναιόδωρο», ακόμη και σε καταφανείς υποκριτικές ερμηνείες, μου εξέφρασε τα έντονα παράπονά του για τις άγριες κριτικές που είχαν γίνει από επαγγελματίες κριτικούς για τα δικά του θεατρικά έργα!

Μια σημαντική ομάδα θεατρικών κριτικών προέρχεται από τη δημοσιογραφία. Είναι φυσικό και λογικό, άλλωστε, πως ένας νέος με φιλοδοξίες στη θεατρική κριτική να μην μπορεί να ζήσει με περιορισμένες σελίδες κριτικής. Τον αγκαλιάζει η δημοσιογραφία, λειτουργώντας ως καλλιτεχνικός συντάκτης και κριτικός θεάτρου, λογοτεχνίας, μουσικής, χορού. Και είναι εξέχουσα η παρουσία τέτοιων κριτικών που διοχετεύουν θεσμούς, ιδέες, μορφές, σχολές τέχνης στην καθημερινή τροφή των αναγνωστών των εφημερίδων. Υψηλό στέλεχος εφημερίδων, και στο γειτονικό «Βήμα», ήταν ο Βάσος Βαρίκας. Με θεωρητική σκευή και δημιουργικό δαιμόνιο μπορούσε με τεράστια πείρα να προβλέψει μια θεατρική πορεία και να εκτιμήσει τους λόγους επιτυχίας ή αποτυχίας ενός θεατρικού εγχειρήματος. Το ίδιο και η Ειρήνη Καλκάνη, δημοσιογράφος με προσωπικό στυλ ύφους, έφτασε με εφόδια πλούσια σε ιδέες, απόψεις και εργαλεία στη θεατρική κριτική. Δεν ήταν αυστηρή, αλλά είχε όρια, όταν βρισκόταν μπροστά σε τέρατα, και σπάνια, αλλά με βούρδουλα, επανέφερε τους επιλήσμονες των αρχών της κριτικής ηθικής.

Η Ηρώ Λάμπρου, κόρη του μεγάλου φιλολόγου Λάμπρου, με γερή παιδεία και καθαρή σκέψη, διακόνησε το λειτούργημα της κριτικής, αναδεικνύοντας κυρίως την εύστοχη ερμηνεία μιας θεατρικής ιδιαιτερότητας. Ο Θεμιστοκλής Αθανασιάδης-Νόβας υπήρξε νηφάλιος κριτικός θεάτρου, με το βλέμμα και το αφτί στραμμένα περισσότερο στη δραματουργία και λιγότερο στην υποκριτική.

Ο μέγας κριτικός της γενιάς μας υπήρξε ο Μάριος Πλωρίτης, εν πρώτοις αριστουργηματικός μεταφραστής από γερμανικά, αγγλικά, γαλλικά και ιταλικά. Μοναδικό φαινόμενο ευρωπαϊκά. Η γνώση των κειμένων, των ρυθμών, των σχέσεων καθόριζαν και τον τρόπο που έβλεπε να λειτουργούν στο σανίδι. Εξάλλου, υπήρξε σπουδαίος σκηνοθέτης και της Κυρίας Κατερίνας και της Ελλης Λαμπέτη και της Αλίκης Βουγιουκλάκη.

Ο Μπάμπης Κλάρας, ο Αγγελος Δόξας και ο Μ. Καραγάτσης εκκινούσαν από τη δημοσιογραφία, ενώ διέθεταν μια περιουσία λογοτεχνικών γραφών. Ο Δόξας ήταν ψυχίατρος, αλλά όχι γιατρός. Ασκούσε την ψυχιατρική που συγγενεύει με την εξομολόγηση και την ατομικότητα των περιστατικών. Δηλαδή, όχι ψυχιατρικά φάρμακα, αλλά ανάλυση, αυτοανάλυση, κριτική πεπραγμένων. Οταν κάποτε ένας άνθρωπος του θεάτρου με μήνυσε για την κριτική σε έργο του, στην αρχή της σταδιοδρομίας μου, μάρτυράς μου προσήλθε ο Μπάμπης Κλάρας, ήδη διακεκριμένος κριτικός στη «Βραδυνή», και συνετέλεσε τα μάλα στην αθώωσή μου!

Ο Στάθης Δρομάζος, εμβληματικός λόγιος της Αριστεράς, με καταδίκες σε θάνατο στον Εμφύλιο, υπήρξε ευαίσθητος και μετρημένος κριτικός θεάτρου. Ο αείμνηστος φίλος και συνάδελφος εκπαιδευτικός Τάσος Λιγνάδης διέπρεψε ως βαθύς θεατρικός στοχαστής και τα κείμενά του είναι υποδείγματα θεατρολογικής σοφίας. Ο αξέχαστος φίλος και συνοδοιπόρος, σημαντικός ποιητής Γιάννης Βαρβέρης έφυγε νωρίς από τη ζωή, αλλά άφησε ένα κόρπους κριτικής σκέψης βαθιάς κατανόησης του θεατρικού μυστηρίου.

Στην εποχή που άρχισα κι εγώ να βαδίζω στα μονοπάτια μιας τόσο λαμπρής παράδοσης είχα συνοδοιπόρους τη φίλη Ελένη Βαροπούλου και τον ακόμα ακμαίο και δραστήριο Λέανδρο Πολενάκη, αργότερα τη Δηώ Καγκελάρη, αλλά και τους φευγάτους ήδη, κάποιους και αρκετά νωρίς και ξαφνικά, Αλκιβιάδη Μαργαρίτη (που μοιραζόμασταν για χρόνια τη θεατρική κριτική στήλη στα «ΝΕΑ»), Μηνά Χρηστίδη, Βάιο Παγκουρέλη, Αριστούλα Ελληνούδη (Θυμέλη), Νάσο Νικόπουλο, Χρήστο Χειμάρρα, Ελευθερία Ντάνου, Νέστορα Μάτσα, Τώνη Τσιρμπίνο, Γιώργο Χατζηδάκη, όλοι τους με σημαντικές θεωρητικές θέσεις και επιχειρήματα και συνάμα βαθιά γνώση της σκηνικής ερμηνείας ενός θεατρικού λογοτεχνικού κειμένου. Εχω τη γνώμη πως τόση αξιόλογη σοδειά θεατρικής γνώσης και κρίσης δεν συναντά κανείς αυτές τις εποχές στον ευρωπαϊκό και τον βορειοαμερικανικό Τύπο.

Η ανάγνωση τόσων έγκυρων απόψεων δημιούργησε μια μεγάλη ομάδα νέων που οδηγήθηκαν από αγάπη στο θέατρο στις πανεπιστημιακές σχολές. Πουθενά αλλού στον κόσμο δεν υπήρχαν τόσοι πυρήνες θεατρικής γνώσης. Αθήνα (Φιλοσοφική και Πάντειο), Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Ναύπλιο, Γιάννενα, Κρήτη. Περισσότεροι θεατρολόγοι από οικονομολόγους!