Η ποίηση ως υπαρξιακή συνθήκη

Θυμάσαι τότε που έκανες την ευχή; / Κάνω συχνά ευχές. / Τότε που σου είπα ψέματα/ για κείνη την πεταλούδα. / Αναρωτιέμαι/ τι ευχήθηκες. / Τι λες να ευχήθηκα; / Δεν ξέρω. Να ερχόμουν πίσω, / να είμαστε με κάποιον τρόπο πάλι εμείς μαζί. / Ευχήθηκα για ό,τι εύχομαι πάντα. / Για ένα ακόμη ποίημα. («Η ευχή», 1997)

Πολυγραφότατη, με δεκατρείς ποιητικές συλλογές, δύο αυτόνομα σπονδυλωτά ποιήματα, ένα μυθιστόρημα και δύο συλλογές δοκιμίων, η Νεοϋορκέζα Λουίζ Γκλικ υπηρέτησε πιστά την ποίηση για πενήντα και πλέον χρόνια όχι μόνο γράφοντας αλλά και διδάσκοντας σε σημαντικά πανεπιστημιακά ιδρύματα της Αμερικής, όπως στο Γέιλ. Κόρη δεύτερης γενιάς μεταναστών με ουγγροεβραϊκές και ρωσικές ρίζες, η ποιήτρια «έφυγε» πριν λίγες μέρες, αφήνοντας πίσω της, στα ογδόντα χρόνια της, ένα πλούσιο – πολυεπίπεδο έργο, με τα δικά του διακριτά χαρακτηριστικά.

Η πραγμάτευση θεμάτων προσωπικής βιογραφίας, συχνά με τη συνδρομή συμβόλων και μύθων, κατά προτίμηση αρχαιοελληνικών, η λιτή φόρμα, η δωρική, ανεπιτήδευτη γλώσσα μακριά από περίπλοκους λυρικούς ή ρητορικούς ακροβατισμούς, η σωστή εξισορρόπηση ανάμεσα στον διεγερμένο νου και την οξυμμένη αίσθηση είναι οργανικά στοιχεία της γραφής της. Ο αριστοτεχνικός συνδυασμός τους έδωσε ποιήματα αφοπλιστικά χαμηλόφωνα, αλλά με επαρκές ειδικό βάρος που δεν διστάζουν να αναστοχαστούν, με τον πιο φυσικό τρόπο, επί θεμελιωδών ζητημάτων της οντολογίας του ανθρώπου και των πραγμάτων. Η βράβευσή της το 2020 με το βραβείο Νομπέλ βασίστηκε ακριβώς σε αυτό.

«Η λέξη ποιητής πρέπει να χρησιμοποιείται με προσοχή: αναφέρεται σε έναν στόχο, όχι σε μια κατάκτηση», θα τονίσει εμφατικά η ίδια («Η εκπαίδευση του ποιητή», 1994). Η ηθική αυτή στάση ορίζει εν πολλοίς το αποτέλεσμα της πάλης της Γκλικ με τη γραφή: μια ποίηση στην ουσία της υψηλή, στη μεγάλη παράδοση των αμερικανών ποιητών που ξεκινά από την Εμιλι Ντίκινσον και, περνώντας από τον Γουίλιαμ Κάρλος Γουίλιαμς και την Ελισάβετ Μπίσοπ, καταλήγει στη σύγχρονή μας Σάρον Ολντς. Στη γραφή τους, όπως και σε αυτήν της Γκλικ, το ιερό ανιχνεύεται ποιητικά στην αφοπλιστική απλότητα των πραγμάτων και την αμεσότητα της σύνδεσής μας μαζί τους, που, χωρίς να τα μετασχηματίζει, τα εμψυχώνει. «Τα ποιήματα δεν επιζούν ως αντικείμενα, αλλά ως παρουσίες» («Θάνατος και απουσία», 1994).

Το ποίημα που απλώνει τα δίχτυα του βαθιά στην πραγματικότητα, η μεταφορά που αφυπνίζει – η Γκλικ μιλά συχνά με παραβολές –, η επίμονη κατάφαση του «ποιητικώς» της ανθρώπινης παρουσίας στον επίγειο χωροχρόνο, όχι απλά συντρόφευσαν την ποιήτρια στη διάρκεια της εδώ ζωής της, αλλά αποτέλεσαν συνιστώσες της ύπαρξής της: κυριολεκτικά ζήτημα ζωής και θανάτου. Μετά από μια σκληρά ανορεξική εφηβεία αναγεννάται με την πρώτη της συλλογή: «Πρωτότοκη» (1968). Για να κατανοήσει το φυσικό και το υπερβατικό, καθώς και τις νομοτέλειες που τα διέπουν, γράφει την «Αγρια ίριδα» (1992). Για να διαχειριστεί το διαζύγιό της καταφεύγει στον μύθο του Οδυσσέα στις «Λιβαδοχώρες» (1997). Με τη «Vita nuova» (1999) διεκδικεί μια νέα ζωή μετά την καταστροφική φωτιά που εξαφάνισε την περιουσία και το αρχείο της. Για να κατανοήσει το παράλογο μετά την 11η Σεπτεμβρίου γράφει τον «Οκτώβριο» (2004). Για να προσεγγίσει το μυστήριο του θανάτου συνθέτει την «Πιστή και ενάρετη νύχτα» (2014).

Η ποίηση, ως εσωτερική διεργασία που εκβάλλει στο ποίημα, συνδέεται και εξακτινώνεται για την Γκλικ σε ποικίλες συνιστώσες που είναι και οι λόγοι για να προσέξουμε τη γραφή της: η ευλαβική ιχνηλασία της φύσης και των περιορισμών του ανθρώπινου: «Πιστεύω ότι αρχίζω ν’ αναγνωρίζω κάποιες δομές του εαυτού, της φύσης μου. / Και το πιστεύεις ότι είσαι ελεύθερη;» (Μεταβλητή γη)˙ η ενδελεχής υπεράσπιση μιας ακλόνητης ηθικής: «Ξέρεις τι θα πει συγγνώμη; / Θα πει ότι/ ο κόσμος έσφαλε, ότι πρέπει/ να τον συγχωρέσεις» (Η παραβολή της πίστης) ˙ η προτεραιότητα του Αλλου ως λυδίας λίθου της δικής μας επίγειας περιπλάνησης: «Η αγάπη μου πεθαίνει: η αγάπη μου/ όχι ένα πρόσωπο, αλλά μια ολόκληρη ζωή, μια ιδέα/ Και πώς να ζήσω τώρα εγώ, για ποιον;» (Θρήνος)˙ η αντίσταση στην εσωτερική φθορά και τη μιζέρια: «Αναντίρρητα, είναι προνόμιο να πλησιάζει κανείς το τέλος/ ακόμη πιστεύοντας σε κάτι» (Οκτώβριος)˙ η υψηλή ταπείνωση του δημιουργικού νου και η παρά ταύτα απρόσβλητη εμπιστοσύνη του σε ό,τι τον ξεπερνά: «Οταν εγώ σιωπώ, τότε είναι που η αλήθεια λάμπει» (Αναξιόπιστος ομιλητής)˙ η ευθύνη του καλλιτέχνη και η αδιάσειστη προσήλωση στην αποστολή, στο έργο του: «Τον νιώθουν άραγε; Εκείνος πάντως έχει δει. Τους είδε. / Προσηλωμένος, μέσα στην ακαμψία του στυφού μυαλού του, / μέσα στην τόσο προφανή του την τυφλότητα, / ούτε ενοχλημένος, ούτε και τρομαγμένος/ Και έχει καταλάβει, ξέρει. / Ολα τα έχει στεριώσει/ η υμνημένη μορφή του ποιητή, εκείνου που μπορεί και ονειρεύεται» (Μορφή η υμνημένη)˙ ο θρίαμβος της ομορφιάς, σε πείσμα των, εντέλει, πάντα αντίξοων καιρών: «Η φίλη μου η σελήνη ανατέλλει. / Είναι όμορφη σήμερα, / αλλά πότε αυτή δεν είναι όμορφη;».

Ετσι, η ποίηση στο έργο της Γκλικ καθίσταται όχι απλά έκφραση επιτακτική, χρεία του ανθρώπου, αλλά χώρος υπαρξιακής εκδίπλωσης, μία από τις δομικές οντολογικά δυνατότητες καθρεφτισμού, που μας επιτρέπουν να στοχαζόμαστε τον εαυτό μας μέσω αλληγοριών και μέσω του μύθου. Ετσι, καθίσταται δυνατόν να φωτίσουμε το παρελθόν και το παρόν όχι ως ιστορία ή αφήγηση, αλλά ως τρόπο συσχετισμού και οικείωσης, προκειμένου όχι απλά να πορευόμαστε επιβιώνοντας, αλλά να αναμετριόμαστε ωσμωτικά με την πραγματικότητα, αντιτάσσοντας λόγο στο δικό της παράλογο, έχοντας ως κύριο στόχο: να απαλυνθεί το επαχθές, να ωριμάσουμε, να γίνουμε καλύτεροι σ’ έναν καλύτερο κόσμο.

Η Δήμητρα Κωτούλα είναι ποιήτρια. Στις εκδ. Στερέωμα έχει μεταφράσει με τον Χάρη Βλαβιανό το «Πιστή και ενάρετη νύχτα» της Λουίζ Γκλικ